Қазақстанның конституциялық дамуындағы жаңа кезең мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру, заң шығару үдерісін жаңарту және өкілді биліктің жауапкершілігін арттыру мәселелерін алдыңғы қатарға шығарды. Жаңа Конституция аясында бұрынғы қос палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтайдың құрылуы — елдің саяси-құқықтық жүйесіндегі елеулі өзгерістердің бірі. Бұл жаңашылдық заң шығару қызметінің ұйымдастырылуына ғана емес, депутаттардың қоғам алдындағы міндеттеріне, олардың қызметіне қойылатын талаптарға және халықпен байланысына да қатысты.

Қоғам үшін негізгі мәселе — жаңа органның атауы немесе құрылымы ғана емес, оның ел мүддесіне қаншалықты тиімді қызмет ететіні. Қабылданатын заңдардың сапасы, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы, мемлекеттік шешімдердің ашықтығы және халықтың талап-тілегінің ескерілуі өкілді орган жұмысының басты өлшемдері болып қала береді.

Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай депутаттарына қойылатын талаптар мен олардың өкілеттіктерін айқындайтын конституциялық нормаларды түсіну ерекше маңызға ие. Өйткені депутат — тек заң жобаларына дауыс беретін тұлға емес, сонымен бірге қоғамның сенімін арқалаған, мемлекеттік шешімдерге ықпал ететін және халық алдындағы жауапкершілікті сезінуге тиіс өкіл.

Жаңа Конституцияға сәйкес, Қазақстан Республикасының Құрылтайы — заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган. Конституцияның 53-бабында Құрылтайдың 145 депутаттан тұратыны және олардың бес жыл мерзімге сайланатыны белгіленген. Депутаттар біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде сайланады. 

Бұл жүйеде саяси партиялардың сайлаушылар қолдауына ие болуы және өз бағдарламаларын қоғамға ұсынуы маңызды рөл атқарады. Сайлаушылар партиялардың ұстанымдарына, елдің даму бағыттарына қатысты ұсыныстарына және қоғамдық мәселелерді шешу жөніндегі жоспарларына баға бере алады.

Бір палаталы Парламентке көшу заң шығару қызметінің ұйымдастырылуын өзгертеді. Мұндай жүйеде заң жобаларын талқылау, түзетулер енгізу және түпкілікті шешім қабылдау бір өкілді органның аясында жүргізіледі. Алайда құрылымның өзгеруі заң шығару жұмысының сапасын автоматты түрде қамтамасыз етпейді. Оның нәтижесі депутаттардың кәсіби дайындығына, талқылаулардың мазмұнына, қоғамдық пікірдің ескерілуіне және бақылау тетіктерінің тиімділігіне байланысты.

Құрылтайдың алдында тұрған міндеттердің бірі — елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қажетті заңнамалық негізді жетілдірумен қатар, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға ықпал ету. Бұл ретте заң жобаларының қоғамға әсерін алдын ала бағалау, сарапшылардың пікірін тыңдау және азаматтардың ұсыныстарын қарастыру маңызды.

Конституцияның 54-бабына сәйкес, Құрылтай депутаты болып сайлану үшін азамат бірнеше негізгі талапқа сай болуы керек.

Біріншіден, үміткер Қазақстан Республикасының азаматы болуы қажет. Екіншіден, ол кемінде 25 жасқа толуы тиіс. Үшіншіден, Қазақстан аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұруы керек. Бұл талаптар Конституцияда тікелей бекітілген. 

Аталған шарттар депутаттыққа үміткерлердің елмен тұрақты байланысын және белгілі бір жасқа жетуін көздейтін құқықтық өлшемдер болып саналады. Сонымен бірге кандидаттарды тіркеу, сайлау құқығының талаптары және партиялық тізімдерді қалыптастыру тәртібі тиісті конституциялық заңдармен реттеледі.

Дегенмен депутатқа қойылатын талаптарды тек жас мөлшері мен тұрғылықты жеріне қатысты шарттармен шектеуге болмайды. Құқықтық тұрғыдан белгіленген талаптар — сайлануға мүмкіндік беретін негізгі өлшемдер. Ал қоғам тұрғысынан алғанда, депутаттың білімі, кәсіби тәжірибесі, адалдығы, ел алдындағы жауапкершілігі және халықпен жұмыс істей білуі де үлкен маңызға ие.

Заңда барлық депутатқа бірдей белгілі бір мамандық иесі болу немесе нақты диплом түріне ие болу міндеті қойылмауы мүмкін. Бірақ күрделі заңнамалық мәселелерді талдау үшін құқықтық сауаттылық, экономикалық түсінік, қоғамдық үдерістерді білу және сарапшылармен тиімді жұмыс істеу қабілеті қажет.

Сондықтан депутаттарды бағалауда олардың заң талаптарына сәйкестігімен қатар, кәсіби және азаматтық қасиеттеріне де назар аудару орынды.

Конституциялық нормалар депутаттың құқықтарымен бірге оның міндеттерін де белгілейді. Конституцияның 55-бабында Құрылтай депутаттарының өз жұмысына қатысуға міндетті екені көрсетілген. Депутат отырыстарда өзі дауыс беруге тиіс. Отырысқа дәлелді себепсіз үш реттен артық қатыспау немесе дауыс беру құқығын басқа адамға беру заңда белгіленген жауаптылық шараларына әкелуі мүмкін. 

Өйткені заң шығару қызметі тек саяси мәлімдемелер жасаудан тұрмайды. Ол заң жобаларын мұқият зерттеуді, пікірталасқа қатысуды, ұсыныстарды салыстыруды және қабылданатын шешімдердің салдарын бағалауды талап етеді.

Депутаттың қызметіне қатысты тағы бір маңызды мәселе — өзге қызметтермен қатар айналысуға қойылатын шектеулер. Конституцияға сәйкес, депутат басқа өкілді органның депутаты бола алмайды, сондай-ақ оқытушылық, ғылыми және шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымдарды атқаруға, кәсіпкерлікпен айналысуға немесе коммерциялық ұйымның басқарушы органына кіруге құқылы емес. Бұл талаптарды бұзу депутаттық өкілеттікті тоқтатуға негіз болуы мүмкін. 

Мұндай шектеулер депутаттың негізгі міндетіне басымдық беруіне және қызметтік мүдделер қақтығысының алдын алуға бағытталған. Халық өкілі жеке коммерциялық мүддесін емес, қоғам мен мемлекеттің заңды мүдделерін басшылыққа алуы қажет.

Сонымен бірге депутаттық қызметтің сапасын тек отырыстарға қатысумен өлшеу жеткіліксіз. Қоғам үшін оның заң жобаларына қосқан үлесі, көтерген мәселелері, азаматтармен кездесулері, сайлаушылардың өтініштеріне берген жауабы және жұмысының нақты нәтижелері маңызды.

Халық сенімі — сайлау кезінде берілетін мандатпен ғана шектелмейді. Ол депутаттың бүкіл өкілеттік кезеңіндегі іс-әрекеті арқылы қалыптасады.

Жаңа сайлау жүйесіндегі маңызды мәселелердің бірі — партиялық тізімдерді қалыптастыру тәртібі. Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының ресми ақпаратына сәйкес, Құрылтай депутаттары партиялық тізімдер бойынша сайланады. Сонымен бірге партиялық тізімдегі әйелдердің, жастардың және мүгедектігі бар адамдардың жиынтық үлесі тізімге енгізілген адамдардың жалпы санының кемінде 30 пайызын құрауға тиіс.

Бұл норма қоғамның әртүрлі топтарының саяси үдерістерге қатысуына мүмкіндік беруге бағытталған. Жастардың, әйелдердің және мүгедектігі бар азаматтардың өкілдігін арттыру олардың мәселелерін заң шығару деңгейінде талқылауға жол аша алады.

Алайда партиялық тізімдегі үлестің болуы аталған топтардың мүддесі міндетті түрде толық қорғалады дегенді білдірмейді. Нәтиже депутаттардың белсенділігіне, партиялардың бағдарламаларына және нақты мәселелерді шешуге деген ұмтылысына байланысты.

Мысалы, жастардың жұмысқа орналасуы, қолжетімді тұрғын үй, сапалы білім, ауылдық жерлердегі инфрақұрылым, кәсіпкерлікке қолдау және цифрлық қауіпсіздік мәселелері заңнамалық талқылауларда жүйелі қарастырылуы керек. Депутаттар осы тақырыптарды көтеріп қана қоймай, олардың шешілуіне ықпал ететін нақты ұсыныстар әзірлеуге атсалысуы қажет.

Қоғамдық өкілдік дегеніміз — тек тізімде белгілі бір топтың болуы емес, сол топтың мүддесін түсіну, оның мәселелерін талдау және шешім қабылдау кезінде ескеру.

Жаңа Конституция Құрылтайдың заң шығару қызметін және мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын айқындайды. Конституцияның 60-бабында заң шығару бастамасы құқығы Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі екені көрсетілген. Бұл құқық Құрылтайда жүзеге асырылады. 

Заң шығару бастамасы — қоғамдық қажеттілікті заңнамалық деңгейде шешуге ұсынудың маңызды тетігі. Мысалы, еңбек қатынастары, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қолдау немесе кәсіпкерлікті дамыту саласында жаңа құқықтық реттеу қажет болған жағдайда заң жобалары әзірленуі мүмкін.

Депутаттардың міндеті мұндай бастамаларды қолдаумен ғана шектелмейді. Олар ұсынылған құжаттардың мазмұнын талдап, ықтимал салдарын бағалап, азаматтардың құқықтарына әсерін ескеруі керек. Заңның қабылдануы оның нақты мәселеге қаншалықты тиімді жауап беретінімен өлшенеді.

Конституцияда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құқығы да қарастырылған. Сонымен қатар депутаттар Үкімет мүшелерінің есептерін тыңдауға және мемлекеттік бюджеттің атқарылуын талқылауға қатыса алады. 

Мұндай өкілеттіктер мемлекеттік басқарудағы есептілік пен бақылаудың маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Депутаттар атқарушы биліктің қызметін бағалап, мемлекеттік қаражаттың пайдаланылуына және қоғамдық маңызы бар бағдарламалардың орындалуына қатысты сұрақтар қоя алады.

Бұл жерде басты талап — бақылаудың формалды сипатта қалмауы. Сұрақ қоюдың өзі жеткіліксіз; көтерілген мәселелердің жауабы, қабылданған шешімдердің орындалуы және қоғамға берілген ақпараттың ашықтығы да маңызды.

Құрылтай депутатының қызметі белгілі бір құқықтық кепілдіктермен қамтамасыз етіледі. Сонымен бірге оның өкілеттігіне қатысты шектеулер мен жауаптылық тетіктері де белгіленген. Конституция депутаттық мандаттан айырылуға немесе өкілеттікті тоқтатуға негіз болатын бірқатар жағдайларды көздейді. Олардың қатарына заңда белгіленген тәртіппен депутаттық мәртебеге сәйкес келмейтін қызметпен айналысу, азаматтықтың тоқтатылуы, соттың заңды күшіне енген айыптау үкімі және басқа да жағдайлар жатады. 

Депутаттың қол сұғылмаушылық кепілдігі де абсолютті жауапсыздық дегенді білдірмейді. Конституцияда бұл кепілдіктен айырудың және депутатты жауаптылыққа тартудың заңды тәртібі қарастырылған. Мұндай нормалар өкілді органның тәуелсіз қызметін қамтамасыз ету мен заң алдындағы жауапкершілікті сақтау арасындағы тепе-теңдікті көздейді.

Саяси мәдениеттің маңызды белгісі — депутаттың өзіне берілген құқықтарды жеке басының артықшылығы ретінде емес, халыққа қызмет етуге қажетті кепілдік ретінде түсінуі.

Қоғам да депутаттың жұмысына сыни әрі әділ баға бере білуі керек. Ол үшін нақты дерекке сүйену, ресми есептерді зерттеу, заңнамалық бастамалардың мазмұнын талдау және сайлаушылармен тұрақты байланыс орнату маңызды.

Конституциялық өзгерістердің тиімділігін бағалау үшін бірнеше маңызды өлшемге назар аударған жөн.

Біріншісі — заңдардың сапасы. Қабылданған заңдар азаматтардың нақты қажеттіліктеріне жауап беріп, құқықтық қатынастарды түсінікті әрі әділ реттеуі керек.

Екіншісі — ашықтық. Қоғам заң жобаларының мазмұны, оларды талқылау барысы және қабылданған шешімдердің негіздері туралы ақпаратқа қол жеткізе алуы қажет.

Үшіншісі — есептілік. Депутаттар өз жұмысының нәтижелерін халыққа түсіндіріп, азаматтардың сұрақтары мен ұсыныстарына жауап беруі керек.

Төртіншісі — мүдделер теңгерімі. Заң шығару барысында ірі қалалардың ғана емес, ауылдық аймақтардың, шағын кәсіпкерліктің, жастардың, әлеуметтік қолдауды қажет ететін топтардың және өзге де азаматтардың мүдделері ескерілуі маңызды.

Бесіншісі — құқық үстемдігі. Қабылданған заңдар Конституцияға сәйкес келіп, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталуы тиіс.

Осы өлшемдер арқылы Құрылтай қызметінің нақты нәтижелерін бағалауға болады. Өйткені саяси жүйенің тиімділігі оның атауымен немесе құрылымымен ғана емес, азаматтардың өміріне тигізетін әсерімен анықталады.

Жаңа Конституция аясында Құрылтайдың құрылуы Қазақстанның заң шығару жүйесін жаңартудың маңызды қадамы болып отыр. Депутаттарға қойылатын жас және тұрғылықты жер талаптары, олардың жұмысына қатысу міндеті, басқа қызметтермен қатар айналысуға қатысты шектеулер және мемлекеттік органдарды бақылау өкілеттіктері жаңа өкілді органның құқықтық негізін қалыптастырады.

Дегенмен кез келген институционалдық өзгерістің шынайы нәтижесі оны жүзеге асыратын адамдардың ұстанымына, кәсіби дайындығына және қоғамдық жауапкершілігіне байланысты. Депутат халықтың мұң-мұқтажын естіп қана қоймай, оны заңнамалық шешімдер деңгейіне көтере алуы керек. Ал қабылданған шешімдердің орындалуын бақылау — сол міндеттің ажырамас бөлігі.

Құрылтайдың қызметі қоғам үшін нақты пайда әкелгенде, заңдар азаматтардың құқықтарын тиімді қорғағанда және халықтың пікірі мемлекеттік шешімдерде ескерілгенде ғана конституциялық жаңғырудың маңызы толық ашылады.