Сөз еркіндігі, ақпарат алу құқығы және цензураға тыйым салу — азаматтардың қоғамдық өмірге араласуына мүмкіндік беретін маңызды конституциялық қағидаттар. Қазақстанның жаңа Конституциясының 23-бабы осы құқықтарды бекітіп, оларды жүзеге асырудың негізгі шектерін айқындайды.

Адамның өз ойын ашық айтуы, қоғамда болып жатқан оқиғалар туралы ақпарат алуы, пікірін білдіруі — еркін қоғамның маңызды белгілері. Бұл құқықтар тек журналистерге ғана емес, әрбір азаматқа қатысты. Азамат әлеуметтік желіде пікір қалдырса да, қоғамдық мәселе жөнінде ұсыныс айтса да немесе өзі үшін маңызды ақпаратты іздесе де, сөз бостандығының мәні күнделікті өмірде көрініс табады.

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 23-бабы сөз еркіндігіне, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік береді. Сонымен қатар зияткерлік меншікті қорғауды, ақпаратты еркін алу мен таратуды көздейді. Бапта цензураға тыйым салу да нақты көрсетілген. Бұл нормалар азаматтардың өз пікірін білдіруіне және ақпараттық кеңістікте еркін әрекет етуіне құқықтық негіз қалыптастырады.

Бүгінде ақпарат адам өмірінің барлық саласында маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік қызметтерді пайдалану, әлеуметтік бағдарламалар туралы білу, білім алу, жұмысқа орналасу немесе қоғамдағы өзгерістерді түсіну үшін сенімді ақпарат қажет.

Конституцияның 23-бабы мемлекеттік құпияларды қоспағанда, ақпаратты заңмен тыйым салынбаған тәсілдер арқылы алу және тарату құқығын бекітеді. Демек, азамат ақпарат іздеуге, өз көзқарасын қалыптастыруға және заң аясында ақпарат бөлісуге құқылы.

Бұл құқық қоғамның ашықтығына да ықпал етеді. Азаматтар өздерін толғандырған мәселелер туралы ақпарат алып, қоғамдық талқылауға қатысып, өз ұсыныстарын білдіре алады.

Сонымен бірге өз пікірін білдіру құқығы басқа адамдардың құқықтарын бұзуға негіз бола алмайды. Конституцияда сөз еркіндігі мен ақпарат тарату басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, азаматтардың денсаулығына және қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтірмеуге, қоғамдық тәртіпті бұзбауға тиіс екені көрсетілген.

Мысалы, әлеуметтік желіде біреуге қатысты тексерілмеген мәлімет тарату немесе өзге адамды қорлайтын мазмұн жариялау сөз бостандығын жауапкершілікпен пайдалану мәселесін алға шығарады. Сондықтан азаматтар пікір білдіргенде өз құқықтарымен қатар өзге адамдардың құқықтарын да ескергені жөн.

Конституция сондай-ақ зорлық-зомбылықты, соғысты, ұлттық және діни алауыздықты насихаттауға жол бермейді. Бұл шектеулер қоғамдағы қауіпсіздік пен азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған.

23-баптың маңызын бірнеше мысал арқылы түсіндіруге болады. Азамат қоғамдық мәселе жөнінде өз пікірін білдіріп, заңды шеңберде ұсыныс жасай алады. Ол өзі үшін маңызды ақпаратты іздеп, қолжетімді деректермен таныса алады. Ғылыммен, өнермен немесе техникалық шығармашылықпен айналысатын адам өз еңбегін дамытуға және зияткерлік меншігін заң аясында қорғауға құқылы.

Алайда бұл құқықтарды жүзеге асыру кезінде заң талаптарын сақтау қажет. Сөз еркіндігі басқа адамдарды кемсітуге, олардың құқықтарына нұқсан келтіруге немесе заңмен тыйым салынған әрекеттерге шақыруға рұқсат бермейді.

Жаңа Конституцияның 23-бабы — тек ақпарат құралдарының жұмысына қатысты норма емес. Ол әр азаматтың пікір білдіруіне, ақпарат алуына және шығармашылықпен айналысуына қатысты маңызды құқықтық кепілдіктерді қамтиды.

Бұл баптың қоғам үшін негізгі мәні — азаматтардың еркін ойлауына, қоғамдық мәселелерді талқылауына және ақпаратқа қол жеткізуіне мүмкіндік беру. Ал осы құқықтарды жауапкершілікпен пайдалану, өзгенің ар-намысы мен құқығын құрметтеу — құқықтық мәдениеттің маңызды бөлігі.

Сөз бостандығының шынайы құндылығы адамның өз ойын айта алуымен ғана емес, өзгелердің де пікірін құрметтей білуімен өлшенеді.