Еңбек — қоғам дамуының қозғаушы күші, ал еңбек адамы — елдің экономикалық және әлеуметтік өркендеуіне үлес қосатын басты тұлға. Қай кезеңде де адамның өз еңбегімен өмір сүруі, кәсіби қабілетін дамытуы және атқарған жұмысына лайықты ақы алуы маңызды қоғамдық мәселелердің бірі болып келеді. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясындағы 27-баптың мәні ерекше. Бұл бап еңбек ету құқығын бекітіп қана қоймай, жұмыс істейтін адамның қауіпсіздігіне, әлеуметтік қорғалуына және еңбек саласындағы әділеттілікке қатысты конституциялық кепілдіктерді айқындайды.

Жаңа Конституцияның 27-бабының бірінші тармағында әр адамның еңбек етуге, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға құқығы бар екені белгіленген. Бұл қағида азаматтың өз болашағын қалыптастыруда, кәсіби бағытын таңдауда және қабілетін жүзеге асыруда еркін болуы керектігін білдіреді.

Адамның қандай мамандықты таңдайтыны, қай салада жұмыс істейтіні және кәсіби тұрғыдан қалай дамитыны оның жеке өміріне де, қоғамның дамуына да тікелей ықпал етеді. Біреу білім беру саласында қызмет етсе, екіншісі медицинада, өндірісте, ауыл шаруашылығында немесе ақпараттық технологиялар бағытында еңбек етеді. Әр саланың өзіндік міндеті болғанымен, барлығын біріктіретін ортақ құндылық — адал еңбек пен жауапкершілік.

Еңбек ету еркіндігі адамның өз қабілетіне сәйкес жұмыс іздеуіне, мамандық таңдауына және кәсіби мүмкіндіктерін кеңейтуіне негіз болады. Сонымен қатар бұл құқық адамның мәжбүрлеусіз еңбек ету қағидасымен тығыз байланысты.

Конституцияда мәжбүрлі еңбекке тек заңда көрсетілген ерекше жағдайларда жол берілетіні жазылған. Атап айтқанда, қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тану туралы сот актісінің негізінде, сондай-ақ төтенше немесе соғыс жағдайында заңда белгіленген тәртіппен мұндай шара қолданылуы мүмкін. Демек, еңбекке мәжбүрлеу жалпы ереже емес, тек құқықтық негізі бар ерекше жағдайларға қатысты мәселе болып табылады.

27-баптың екінші тармағы еңбек қауіпсіздігі мен гигиена талаптарына сай жағдайларға құқықты бекітеді. Бұл талаптардың маңызы әсіресе өндіріс орындарында, құрылыс саласында, көлік жүйесінде, медицинада және адам денсаулығына белгілі бір қауіп төнуі мүмкін басқа да жұмыс орындарында айқын көрінеді. Қызметкердің жұмыс орнында қауіпсіздік ережелерінің сақталуы, қажетті қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуі және санитариялық-гигиеналық талаптардың орындалуы оның өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған. Еңбек өнімділігіне басымдық беріп, адам қауіпсіздігін екінші орынға ысыруға болмайды.

Қауіпсіз еңбек ортасын қалыптастыру — жұмыс беруші мен қызметкердің жауапкершілігін талап ететін маңызды бағыт. Жұмыс беруші заңнамада көзделген қауіпсіздік талаптарын орындауға тиіс, ал қызметкер белгіленген нұсқаулықтарды сақтап, еңбек тәртібіне жауапкершілікпен қарауы қажет. Бұл ретте нақты міндеттер мен жауапкершілік қолданыстағы заңнамамен айқындалады. Еңбек қауіпсіздігі мәселесін тек өндірістік жарақаттардың алдын алумен шектеуге болмайды. Ол жұмыс орнының санитариялық жағдайын, еңбек үдерісін дұрыс ұйымдастыруды және қызметкерлердің денсаулығын қорғауға бағытталған шараларды да қамтиды.

Конституцияның 27-бабы еңбегі үшін қандай да бір кемсітусіз сыйақы алу құқығына да кепілдік береді. Бұл — еңбек адамының атқарған жұмысы бағалануға тиіс екенін білдіретін маңызды қағида. Еңбекақы адамның күнделікті қажеттіліктерін өтеуіне, отбасын асырауына және болашаққа жоспар құруына мүмкіндік береді. Сондықтан жалақының әділ төленуі тек жеке қызметкердің мүддесі емес, қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылыққа әсер ететін мәселе.

Еңбекақы төлеу кезінде заң талаптарының сақталуы, жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы келісімдердің орындалуы және қызметкердің құқықтарының қорғалуы маңызды. Адамның жынысына, ұлтына немесе басқа да заңмен тыйым салынған белгілеріне байланысты кемсітілуіне жол берілмеуі керек. Дегенмен еңбекақының нақты мөлшері, оны есептеу тәртібі және төлеу мерзімдері сияқты мәселелер Конституцияның өзімен ғана емес, еңбек заңнамасымен және тиісті құқықтық актілермен реттеледі. Сондықтан азаматтар өздерінің еңбек шарттарымен танысып, заңда белгіленген құқықтары мен міндеттерін білгені жөн.

Жаңа Конституцияның 27-бабы мемлекет тарапынан әлеуметтік қорғалу құқығына заңға сәйкес кепілдік берілетінін де көрсетеді. Бұл ереже еңбек қатынастарының адам мүддесін қорғауға бағытталған құқықтық негізін күшейтеді. Әлеуметтік қорғалу азаматтардың еңбек саласындағы тұрақтылығын қамтамасыз етуге, заңда көзделген кепілдіктерді пайдалануға және өз құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді. Мұндай кепілдіктердің нақты мазмұны тиісті заңдар мен әлеуметтік қорғау жүйесінің ережелері арқылы айқындалады.

Қоғамда еңбек нарығындағы өзгерістер, жаңа технологиялардың дамуы және мамандықтарға қойылатын талаптардың өзгеруі сияқты үдерістер жүріп жатыр. Осындай жағдайда қызметкерлердің құқықтарын қорғау, кәсіби даярлығын жетілдіру және еңбек қатынастарында заңдылықты қамтамасыз ету бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Әсіресе жастардың алғашқы жұмыс орнына орналасуы, кәсіби тәжірибе жинауы және еңбек нарығында өз орнын табуы өзекті мәселе болып отыр. Еңбек құқығының конституциялық деңгейде бекітілуі осы бағыттағы құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызын көрсетеді.

Конституцияның 27-бабының үшінші тармағында жеке және ұжымдық еңбек дауларын заңда белгіленген тәсілдермен шешу құқығы танылады. Бұл норма жұмыс беруші мен қызметкер арасында келіспеушілік туындаған жағдайда мәселені заңды жолмен реттеуге мүмкіндік береді. Еңбек даулары әртүрлі себептерден туындауы мүмкін. Мысалы, жалақыны төлеу, еңбек жағдайлары, жұмыс кестесі немесе еңбек шартын орындау мәселелері тараптар арасында келіспеушілікке әкелуі ықтимал.

Мұндай жағдайда мәселені өз бетінше ушықтырудан гөрі, қолданыстағы заңнамада көзделген рәсімдерді пайдалану маңызды. Даудың сипатына қарай келіссөз жүргізу, тиісті органдарға жүгіну және заңда көзделген өзге де тетіктер қолданылуы мүмкін. Жеке еңбек дауы бір қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы келіспеушілікке қатысты болса, ұжымдық еңбек дауы бірнеше қызметкердің ортақ еңбек мүдделеріне байланысты туындауы мүмкін. Екі жағдайда да заң талаптарын сақтау, тараптардың құқықтарын құрметтеу және мәселені белгіленген тәртіппен шешу негізгі қағидалар болып саналады.

Бұл ретте Конституцияның аталған нормасы еңбек дауларын шешудің құқықтық негізін бекітеді, ал нақты рәсімдер еңбек заңнамасында айқындалады.

Азаматтардың өз құқықтарын білуі — құқықтық мемлекеттің қалыптасуына ықпал ететін маңызды фактор. Еңбек қатынастарына түсетін әрбір адам еңбек шартының талаптарын, жұмыс уақыты мен демалыс тәртібін, еңбекақы төлеу шарттарын және қауіпсіздік талаптарын білуге ұмтылуы керек.

Жұмыс берушілер үшін де Конституцияда бекітілген қағидаларды сақтау маңызды. Қызметкерлердің құқықтарын құрметтеу, еңбек қауіпсіздігіне көңіл бөлу және еңбек қатынастарын заңға сәйкес ұйымдастыру ұйымның тұрақты дамуына ықпал етеді. Бұл бағытта бұқаралық ақпарат құралдарының да рөлі бар. Журналистер еңбек құқықтарына қатысты заңнамалық өзгерістерді, азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруға арналған бастамаларды және еңбек саласындағы өзекті мәселелерді қоғамға түсінікті тілде жеткізе алады. Ал мұндай ақпараттың нақты әрі тексерілген болуы қоғамдық пікірдің қалыптасуына оң әсер етеді.

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 27-бабы еңбек ету еркіндігін, қауіпсіз еңбек жағдайын, кемсітусіз еңбекақы алу құқығын, әлеуметтік қорғалуды және еңбек дауларын заңды жолмен шешу мүмкіндігін бекітеді.

Бұл қағидалардың маңызы тек құқықтық нормалармен шектелмейді. Олар адамның қадір-қасиетін құрметтеуге, еңбек қатынастарында әділеттілікті қамтамасыз етуге және қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын нығайтуға бағытталған. Конституцияда бекітілген құқықтардың күнделікті өмірде жүзеге асуы мемлекеттік органдардың, жұмыс берушілердің және азаматтардың заң талаптарын сақтауына байланысты. Әрбір қызметкер өз құқығын біліп, әрбір жұмыс беруші өз міндетін жауапкершілікпен орындаған жағдайда ғана еңбек саласында өзара сенім мен әділеттілік нығая түседі. Еңбек адамының құқығын қорғау — болашаққа жасалған инвестиция. Өйткені адамның еңбегі бағаланған, қауіпсіздігі қамтамасыз етілген және құқығы құрметтелген қоғам ғана тұрақты дамуға қол жеткізе алады.