Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында адамның құқықтары мен бостандықтарына қатысты нормалар ерекше орын алады. Солардың бірі – Ата Заңның 25-бабы. Бұл бап ар-ождан бостандығы құқығын бекітіп, әр адамның жеке наным-сеніміне қатысты еркіндігін және осы құқықты жүзеге асырудың конституциялық шегін айқындайды.

Жаңа Конституцияның 25-бабы екі тармақтан тұрады. Бірінші тармақта әр адамның ар-ождан бостандығына құқығы бар екені көрсетілген. Екінші тармақта бұл құқықты пайдалану жалпыадамзат пен азаматтардың құқықтарын, сондай-ақ мемлекет алдындағы міндеттерді шектемеуге тиіс екені жазылған. Демек, бап адамның жеке сеніміне қатысты еркіндігін танумен қатар, оның қоғам мен мемлекет алдындағы жауапкершілігін де назардан тыс қалдырмайды.

Ар-ождан бостандығы – адамның ішкі сеніміне, дүниетанымына және жеке ұстанымдарына қатысты еркіндігін білдіретін құқықтық ұғым. Ол адамның өз наным-сенімін қалыптастыруына, белгілі бір көзқарасты ұстануына және өмірлік ұстанымдарын айқындауына қатысты мәселелерді қамтиды.

Бұл құқықтың маңызы адамның жеке таңдауына құрметпен қараудан көрінеді. Қоғамда әртүрлі дүниетаным мен сенім иелері өмір сүреді. Олардың көзқарастары бір-бірінен ерекшеленуі мүмкін. Осындай жағдайда әр адамның ар-ожданына қатысты құқығын мойындау қоғамдық қатынастардың құқықтық негіздерін айқындайтын маңызды қағидалардың бірі болып саналады.

Ар-ождан бостандығы адамның діни сеніміне қатысты мәселелермен де байланысты. Сонымен бірге бұл ұғым адамның дүниетанымдық және моральдық ұстанымдарын қамтитын кеңірек түсінік ретінде қарастырылады. Сондықтан аталған құқықты тек бір ғана қырынан бағаламай, оның адамның жеке бостандығы жүйесіндегі орнын ескеру қажет.

Жаңа Ата Заңның 25-бабының бірінші тармағында: «Әр адамның ар-ождан бостандығына құқығы бар», – деп көрсетілген.

Бұл нормада «әр адам» деген ұғымның қолданылуы маңызды. Конституциялық мәтін ар-ождан бостандығын тек азаматтарға ғана қатысты емес, жалпы адамға тиесілі құқық ретінде тұжырымдайды. Яғни мәселе адамның жеке сенімі мен ар-ожданына қатысты негізгі бостандықты тану туралы болып отыр.

Екінші тармақ осы құқықты жүзеге асыруға қатысты талапты белгілейді. Онда ар-ождан бостандығын пайдалану жалпыадамзат пен азамат құқықтарын және мемлекет алдындағы міндеттерді шектемеуге тиіс екені айтылған.

Бұл талап құқықтар мен міндеттердің өзара байланысын көрсетеді. Адам өзінің бостандығын жүзеге асырған кезде өзге адамдардың да құқықтары мен заңды мүдделері бар екенін ескеруі қажет. Жеке сенімнің болуы басқа адамның құқығын бұзуға немесе заңда белгіленген міндеттерді орындаудан бас тартуға өздігінен негіз болмайды.

Осы тұрғыдан алғанда, 25-баптың мазмұны жеке еркіндік пен қоғамдық жауапкершіліктің арақатынасын айқындайды.

Конституциялық құқықтардың мазмұнын түсіндіру кезінде олардың берілуі мен жүзеге асырылуы арасындағы айырмашылықты ескеру қажет. Құқықтың танылуы адамның оны заңды шеңберде пайдалануына мүмкіндік береді. Ал оны жүзеге асыру барысында өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу талабы сақталуға тиіс.

Ар-ождан бостандығына қатысты норма да осы қағидаға негізделген. Әр адамның жеке сенімі мен дүниетанымы оның жеке өмірінің маңызды бөлігі болғанымен, бұл еркіндік қоғамдағы басқа адамдардың құқықтарынан бөлек қарастырылмайды.

Мысалы, адамның белгілі бір сенімді ұстануы немесе жеке дүниетанымдық көзқарасы болуы өзге адамдарға құрметпен қарау міндетін жоймайды. Сол сияқты жеке ұстанымдар мемлекет алдындағы заңды міндеттерді автоматты түрде тоқтатпайды. Алайда нақты құқықтық жағдайларда қандай міндеттердің қолданылатыны және олардың шектері тиісті заңнамаға сәйкес айқындалады.

Сондықтан 25-бапты түсіндіру кезінде бір ғана сөйлемге сүйеніп, адамның құқықтарын шектейтін қосымша талаптарды өз бетінше тұжырымдауға болмайды. Бапта нақты көрсетілген қағидалар мен басқа құқықтық нормалардың өзара байланысы ескерілуге тиіс.

Қоғамның құқықтық мәдениеті азаматтардың өз құқықтарын білуімен ғана емес, өзге адамдардың құқықтарын құрметтей білуімен де өлшенеді. Әртүрлі көзқарастар мен наным-сенімдерге ие адамдардың ортақ құқықтық кеңістікте өмір сүруі өзара құрмет пен заң талаптарын сақтаудың маңызын арттырады.

Осы тұрғыдан алғанда, ар-ождан бостандығы туралы конституциялық норманың қоғамдық мәні зор. Ол адамның жеке сеніміне қатысты еркіндігін құқықтық деңгейде таниды. Сонымен бірге бұл еркіндіктің басқа адамдардың құқықтары мен мемлекет алдындағы міндеттерге қайшы келмеуі керектігін бекітеді.

Аталған қағиданың күнделікті өмірдегі маңызы адамдар арасындағы қарым-қатынаста да көрінеді. Жеке көзқарастардың әртүрлі болуы өздігінен құқық бұзушылықты білдірмейді. Ал нақты әрекеттерге құқықтық баға беру кезінде қолданыстағы заң талаптары мен істің мән-жайы ескерілуі қажет.

Осылайша, ар-ождан бостандығы жеке адамның дүниетанымына қатысты құқықты ғана емес, құқықтық қоғамдағы өзара сыйластық мәселесін де қозғайды.