Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясындағы әрбір бап елдің құқықтық негіздерін айқындап, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін, қоғам мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың басты қағидаттарын белгілейді. Соның ішінде 8-баптың маңызы ерекше. Бұл бапта меншіктің барлық түрін тану және қорғау, мүлікті пайдалану кезінде қоғам мен мемлекет мүддесін сақтау, сондай-ақ жер мен табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екені жөніндегі негізгі нормалар қамтылған.

Аталған баптың мазмұны азаматтардың мүлікке қатысты құқықтарын қорғаумен ғана шектелмейді. Ол сонымен бірге меншік иесінің жауапкершілігін, табиғи байлықтарды пайдалану тәртібін және қоршаған ортаны қорғаудың маңызын айқындайды. Яғни Конституция меншік құқығына кепілдік бере отырып, оны жүзеге асырудың қоғам алдындағы жауапкершілігін де назардан тыс қалдырмайды. 

Жаңа Конституцияның 8-бабының бірінші тармағында Қазақстан Республикасында меншіктің барлық түрі танылатыны, оларға кепілдік беріліп, тең қорғалатыны көрсетілген. Бұл – азаматтардың мүліктік құқықтарын қорғауға бағытталған маңызды конституциялық қағидат.

Меншік адамның күнделікті өмірімен, еңбек етуімен және экономикалық қызметімен тығыз байланысты. Біреу жеке үйіне, екіншісі жер учаскесіне, үшіншісі кәсіпкерлік нысанына немесе өзге де мүлкіне иелік етуі мүмкін. Осындай мүліктік қатынастардың барлығы заң аясында реттеліп, меншік иелерінің құқықтары қорғалуға тиіс.

Меншіктің барлық түрін тану дегеніміз – мүліктің әртүрлі нысандарының заңдық тұрғыдан мойындалуы. Ал оларға кепілдік беру және тең қорғау меншік иелерінің құқықтары заңмен қорғалатынын білдіреді. Бұл ретте меншікке қатысты даулар заңнамада белгіленген тәртіппен шешіліп, мүліктік құқықтарды қорғаудың құқықтық тетіктері қолданылады.

Аталған норма азаматтар үшін де, кәсіпкерлік субъектілері үшін де маңызды. Өйткені меншік құқығының қорғалуы экономикалық белсенділікке, кәсіпкерліктің дамуына және қоғамдағы құқықтық тұрақтылыққа негіз болады. Азамат өз мүлкіне қатысты құқықтары заңмен қорғалатынын білуі керек. Сонымен бірге бұл құқықтарды жүзеге асыру кезінде қолданыстағы заң талаптарын сақтау да міндетті.

Конституцияның 8-бабының екінші тармағы меншік иесінің құқықтарымен қатар, оның жауапкершілігіне де назар аударады. Онда меншікті пайдалану қоғам мен мемлекет мүддесіне сай келуге, қоршаған ортаны қорғау саласындағы белгіленген талаптарды сақтауға және басқа тұлғалардың заңмен қорғалатын құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеуге тиіс екені жазылған.

Бұл қағидаттың мәні – меншік иесі өз мүлкін пайдаланған кезде тек жеке мүддесін ғана басшылыққа алмауы керек. Оның әрекеті басқа адамдардың құқықтарына, қоғамдық қауіпсіздікке және қоршаған ортаға әсер етуі мүмкін. Сондықтан меншікке иелік ету құқығы заңда белгіленген талаптармен және жауапкершілікпен қатар жүреді.

Мәселен, жер учаскесін пайдаланатын азамат немесе кәсіпорын қоршаған ортаны қорғауға қатысты талаптарды сақтауға міндетті. Кәсіпкерлік нысанының иесі де өз қызметін жүзеге асырғанда айналасындағы адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін ескеруі қажет. Бұл – жеке меншік құқығы мен қоғамдық мүдденің арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған ұстаным.

Мұндай талаптардың болуы меншік иесінің құқықтарын шектеу үшін ғана емес, қоғамдағы өзара жауапкершілікті қамтамасыз ету үшін де маңызды. Өйткені бір адамның немесе ұйымның мүлікті пайдалану тәсілі өзге адамдардың өмір сүру жағдайына, денсаулығына, қауіпсіздігіне және қоршаған ортаның жай-күйіне ықпал етуі мүмкін.

Сонымен қатар Конституция меншік субъектілері мен объектілерін, меншік иелерінің құқықтарының көлемі мен шегін, оларды қорғау кепілдіктерін заңмен айқындайды. Демек, меншікке қатысты нақты құқықтар мен міндеттер тиісті заңнамалық нормалар арқылы реттеледі. Бұл мүліктік қатынастардың құқықтық негізде жүзеге асуына мүмкіндік береді.

8-баптың үшінші тармағы елдің табиғи ресурстарына қатысты маңызды конституциялық қағидатты бекітеді. Онда жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені көрсетілген. Халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады.

Бұл норма Қазақстанның табиғи байлықтарының ел өміріндегі орнын айқындайды. Жер, су, пайдалы қазбалар, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі – мемлекеттің экономикалық әлеуеті мен экологиялық тұрақтылығының маңызды құрамдас бөлігі. Оларды пайдалану мәселесі тек жекелеген ұйымдардың немесе азаматтардың мүддесімен шектелмейді, өйткені табиғи ресурстардың жай-күйі бүкіл қоғамға және келешек ұрпаққа әсер етеді.

Табиғи байлықтардың халыққа тиесілі болуы олардың игілігін пайдалану мәселесінде жалпыұлттық мүдденің маңызын көрсетеді. Ал мемлекет халық атынан меншік құқығын жүзеге асыратын тарап ретінде осы саладағы қатынастарды заңнамаға сәйкес реттейді.

Бұл ретте табиғи ресурстарды пайдалану кезінде олардың сақталуы мен қорғалуына да мән берілуі керек. Табиғи байлықтарды ұтымды пайдалану, су көздерін қорғау, жердің құнарлылығын сақтау және өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне жауапкершілікпен қарау – қоршаған ортаның тұрақтылығына ықпал ететін маңызды мәселелер.

Мәселен, су ресурстары ауыл шаруашылығы, өндіріс және халықтың күнделікті тұрмысы үшін қажет. Жер елді мекендердің дамуына, ауыл шаруашылығына және экономикалық қызметке негіз болады. Ал өсімдіктер мен жануарлар дүниесі табиғи тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарады. Сондықтан бұл байлықтарды пайдалану кезінде олардың қазіргі қоғам үшін ғана емес, болашақ ұрпақ үшін де маңызын ескеру қажет.

Конституцияда табиғи ресурстарға қатысты қағидаттың бекітілуі олардың ел үшін ортақ құндылық екенін айқындайды. Бұл ретте нақты пайдалану тәртібі, рұқсаттар, міндеттер мен жауапкершілік тиісті заңдар арқылы белгіленеді.

8-бапта жер мен табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екені көрсетілгенімен, Конституция жердің жеке меншікте болуына да мүмкіндік береді. Алайда мұндай меншік заңда белгіленген негіздер, шарттар мен шектер аясында жүзеге асырылады.

Бұл норма жерге қатысты меншік қатынастарының құқықтық тәртібін айқындайды. Яғни жердің жеке меншікке берілуі немесе оған қатысты құқықтарды жүзеге асыру заңнамада белгіленген талаптарға сәйкес болуы керек. Жер иесі өз құқығын пайдалана отырып, заңда көзделген міндеттерді де орындауға тиіс.

Жер – тек мүлік қана емес, ауыл шаруашылығының, елді мекендердің дамуының және табиғи ортаның маңызды негізі. Сондықтан оны пайдалану мәселесінде жеке мүдде мен қоғамдық қажеттіліктің үйлесуі маңызды.

Жерге жеке меншік құқығының болуы азаматтар мен ұйымдарға заңда көзделген тәртіппен жер учаскелеріне иелік етуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге жердің халыққа тиесілі табиғи байлықтар қатарына жатуы оны пайдалану кезінде заң талаптары мен қоғамдық мүдденің ескерілуін қажет етеді.

Осылайша, Конституция жерге қатысты қатынастарда екі маңызды қағидатты қатар бекітеді: бір жағынан, жердің халыққа тиесілі екенін айқындайды, екінші жағынан, заңда белгіленген талаптарды сақтай отырып, оның жеке меншікте болуына жол береді.

8-бапта меншік иелерінің қоршаған ортаны қорғау талаптарын сақтауы қажеттігі де нақты көрсетілген. Бұл норма табиғатты қорғау мәселесінің меншік құқығымен тығыз байланысты екенін аңғартады.

Қазіргі уақытта қоршаған ортаның жай-күйі, су ресурстарының сақталуы, жердің ластануы және табиғи байлықтарды ұтымды пайдалану мәселелері қоғам үшін маңызды болып отыр. Мұндай жағдайда мүлікті пайдалану кезінде экологиялық талаптарды орындау жеке азаматтардың да, кәсіпорындардың да жауапкершілігіне жатады.

Табиғатты қорғау тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл іске жерді пайдаланушылар, кәсіпкерлер, ұйымдар және әрбір азамат өз деңгейінде үлес қоса алады. Мәселен, жерді мақсатқа сай пайдалану, табиғи аумақтарды ластамау, су көздерін қорғау және табиғи ресурстарға ұқыпты қарау қоршаған ортаның сақталуына ықпал етеді.

Конституциялық норма осы жауапкершіліктің құқықтық негізін айқындайды. Меншік иесінің өз мүлкін пайдалану еркіндігі заңда белгіленген экологиялық талаптармен және басқа адамдардың құқықтарын сақтау міндетімен қатар жүреді.

Сондықтан 8-баптың мазмұны табиғи байлықтарға иелік ету мен оларды пайдалану арасындағы айырмашылықты да түсінуге мүмкіндік береді. Табиғи ресурстарды пайдалану белгілі бір құқықтар берсе де, оларды сақтау және заң талаптарын орындау міндетін жоймайды.

Жаңа Конституцияның 8-бабының маңызын бірнеше негізгі бағыт бойынша қарастыруға болады.

Біріншіден, ол меншік құқығының қорғалуына конституциялық кепілдік береді. Бұл азаматтар мен ұйымдардың мүліктік құқықтарын заң аясында жүзеге асыруы үшін маңызды.

Екіншіден, меншік құқығының қоғам алдындағы жауапкершілігін айқындайды. Мүлікті пайдалану басқа адамдардың құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеуге және қоршаған ортаны қорғау талаптарына сай болуға тиіс.

Үшіншіден, табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екенін бекітеді. Бұл жер, су және басқа да табиғи байлықтарға қатысты қатынастарда жалпыұлттық мүдденің маңызын көрсетеді.

Төртіншіден, жердің жеке меншікте болуына заңда белгіленген тәртіппен мүмкіндік береді. Осы арқылы Конституция жерге қатысты меншік қатынастарының негізгі құқықтық шектерін белгілейді.

Бесіншіден, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың маңызын айқындайды. Бұл қағидаттар қазіргі қоғамның қажеттіліктері мен келешек ұрпақтың мүдделерін қатар ескеруге негіз болады.

Аталған нормалар бір-бірімен тығыз байланысты. Меншік құқығын қорғау азаматтардың құқықтық қауіпсіздігі үшін қажет болса, оны жауапкершілікпен пайдалану қоғамдық тұрақтылық пен қоршаған ортаны сақтау үшін маңызды. Ал табиғи байлықтардың халыққа тиесілі екені олардың игілігіне қатысты мәселелердің жалпыұлттық маңызын көрсетеді.

Жаңа Ата Заңның 8-бабы – меншік құқығын қорғау, қоғамдық мүддені сақтау және табиғи байлықтарға жауапкершілікпен қарау қағидаттарын біріктіретін маңызды конституциялық норма.

Бұл бапта азаматтар мен ұйымдардың мүліктік құқықтарына кепілдік беріліп қана қоймай, меншікті пайдалану кезінде заң талаптарын сақтау, қоршаған ортаны қорғау және өзге адамдардың құқықтарын құрметтеу қажеттігі де белгіленген. Сонымен қатар жер мен басқа да табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екені бекітіліп, жердің заңда көзделген жағдайларда жеке меншікте болуына мүмкіндік берілген.

Түптеп келгенде, 8-баптың негізгі мәні – меншік құқығы мен қоғамдық жауапкершіліктің арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету. Өйткені меншікке иелік ету – тек құқық қана емес, оны заңға сай әрі жауапкершілікпен пайдалану міндеті. Ал табиғи байлықтарды сақтау мен ұтымды пайдалану – бүгінгі қоғамның ғана емес, болашақ ұрпақтың да мүддесіне қатысты маңызды мәселе.

Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияның 8-бабы азаматтардың мүліктік құқықтарын қорғаудың, қоғамдық мүддені ескерудің және елдің табиғи байлығына ұқыпты қараудың ортақ құқықтық негізін қалыптастырады.