Тіл – ұлттың рухани өзегі, қоғамдық сананың, мәдениеттің және ұлттық бірегейліктің басты көрсеткіші. Қай кезеңде болмасын тіл саясаты мемлекеттің ішкі тұрақтылығы мен қоғамдық келісімінің маңызды тетігі ретінде қарастырылып келеді. Қазақстанда мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру, оның қолданылу аясын кеңейту және көптілділік мәдениетін қалыптастыру мемлекеттік саясаттың стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады.

Осы мақсатта еліміздің әр өңірінде тіл саясатының жүзеге асырылу деңгейін анықтауға бағытталған әлеуметтанулық зерттеулер тұрақты түрде жүргізіліп келеді. Сондай зерттеулердің бірі 2025 жылы Абай облысында ұйымдастырылып, өңірдегі тілдік ахуалға кешенді талдау жасауға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік тілдің қазіргі жағдайын ғана емес, тұрғындардың тілдік құзыреттілігі мен қоғамдық көзқарасын бағалауға негіз болды.

Тіл саясаты – ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тұрақтылықтың кепілі

Қазақстан Республикасының тіл саясаты Конституцияға, «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңға және 2023–2029 жылдарға арналған тіл саясатын дамыту тұжырымдамасына негізделген. Бұл құжаттардың негізгі мақсаты – мемлекеттік тілдің қоғам өмірінің барлық саласында толыққанды қызмет етуіне жағдай жасау, сонымен қатар еліміздегі барлық этностардың тілдік құқықтарын сақтау.

Тіл саясатының басты ерекшелігі – мемлекеттік тілдің дамуын қамтамасыз ете отырып, қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты сақтау. Бұл бағыттағы жұмыстар мемлекеттік басқару, білім беру, ғылым, мәдениет, ақпараттық кеңістік және бизнес салаларын қамтиды.

Қазіргі жаһандану дәуірінде тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, экономикалық даму, цифрлық технологиялар, халықаралық ынтымақтастық және адами капитал сапасының негізгі факторына айналып отыр.

Зерттеудің мақсаты мен әдістемесі

Абай облысында жүргізілген әлеуметтік және аналитикалық зерттеу өңірдегі тіл саясатының тиімділігін бағалауға бағытталды.

Зерттеуге облыстың барлық 10 ауданы мен 2 қаласының тұрғындары қатысты. Барлығы 2917 респонденттен сауалнама алынып, бұл бастапқы жоспарланған 2000 адамның орнына едәуір жоғары қамтуды қамтамасыз етті.

Іріктеу жынысы, жасы және ұлты бойынша стратификацияланған квоталық әдіспен жүргізілді. Сауалнама мемлекеттік және орыс тілдерінде ұйымдастырылып, әрбір респондент өзіне ыңғайлы тілді таңдады.

Зерттеу барысында мемлекеттік тілді меңгеру деңгейі, орыс және ағылшын тілдерін білу көрсеткіштері, үштілділік деңгейі, мемлекеттік тілдің қоғамдық өмірдегі қолданылуы, тұрғындардың тіл саясатына көзқарасы және тіл үйренуге деген ынтасы сараланды.

Мемлекеттік тілді меңгеру деңгейі: жоғары көрсеткіштердің басты себептері

Зерттеу нәтижелері Абай облысында мемлекеттік тілдің әлеуметтік әлеуеті өте жоғары екенін көрсетті.

Сауалнамаға қатысқан тұрғындардың 92 пайызы қазақ тілін меңгергенін айтқан. Оның ішінде 91,7 пайызы қазақ тілінде еркін сөйлеп, оқып және жаза алады.

Бұл көрсеткіш бірнеше маңызды қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Біріншіден, мемлекеттік тіл өңір тұрғындарының күнделікті өміріндегі негізгі қарым-қатынас құралына айналған.

Екіншіден, қазақ тілінің демографиялық базасы жылдан-жылға нығайып келеді.

Үшіншіден, мемлекеттік тілдің қоғамдық беделі бұрынғыдан әлдеқайда жоғарылаған.

Сонымен бірге қазақ тілін мүлдем меңгермегендердің үлесі небәрі 0,9 пайызды құрады. Бұл өңірдегі тіл саясатының нәтижелі жүргізіліп отырғанының нақты дәлелі деуге болады.

Көптілділік көрсеткіштері

Зерттеу нәтижесінде облыс тұрғындарының:

• қазақ тілін меңгеруі – 92%;
• орыс тілін меңгеруі – 48,8%;
• ағылшын тілін меңгеруі – 10,2% екені анықталды.

Ал үш тілді бірдей меңгергендердің үлесі 8,6 пайызды құрады.

Бұл көрсеткіштер Қазақстандағы көптілділік саясатының белгілі бір деңгейде жүзеге асып жатқанын көрсеткенімен, ағылшын тілін меңгеру деңгейінің әлі де төмен екенін байқатады.

Бүгінгі цифрлық экономика жағдайында ағылшын тілі ғылымның, инновацияның және халықаралық коммуникацияның негізгі тіліне айналғандықтан, бұл бағыттағы жұмыстарды күшейту қажеттілігі байқалады.

Қазақ тілін үйренуге деген сұраныс

Зерттеу барысында тұрғындардың қазақ тілін үйрену қажеттілігі де зерделенді.

Респонденттердің басым бөлігі қазақ тілін арнайы оқымайтынын айтқан. Бірақ бұл қазақ тіліне қызығушылықтың төмендігін білдірмейді.

Керісінше, олардың көпшілігі қазақ тілін ана тілі ретінде еркін меңгергендіктен оқытудың қажеттілігі жоқ екенін көрсеткен.

Ал қазақ тілін үйреніп жүрген азаматтардың негізгі себептері:

• қызметтік қажеттілік;
• білім алу;
• қоғамдық қарым-қатынас;
• жеке даму.

Бұл көрсеткіш мемлекеттік тілдің әлеуметтік капиталға айналып келе жатқанын көрсетеді.

Мемлекеттік тілдің қоғамдық өмірдегі орны

Зерттеу нәтижелері мемлекеттік тілдің қоғамдық өмірдің көптеген саласында кеңінен қолданылып отырғанын дәлелдейді.

Қазақ тілі мемлекеттік басқаруда, білім беру ұйымдарында, мәдениетте, бұқаралық ақпарат құралдарында, әлеуметтік қызмет көрсету жүйесінде және күнделікті тұрмыста негізгі тілге айналып келеді.

Сонымен бірге тұрғындардың басым бөлігі мемлекеттік тілдің қолданылу аясын одан әрі кеңейтуді қолдайтынын білдірген.

Бұл қоғамдық сұраныстың қалыптасқанын және тіл саясатының халық тарапынан қолдау табатынын көрсетеді.

Аймақтық ерекшеліктер

Зерттеу барысында барлық аудандардағы тілдік жағдай бірдей емес екені анықталды.

Қалалық және ауылдық өңірлер арасында белгілі бір айырмашылықтар байқалады.

Этникалық құрам, көші-қон үрдістері, әлеуметтік орта, еңбек нарығы сияқты факторлар тілдік ахуалға тікелей әсер етеді.

Соған қарамастан барлық аудандарда мемлекеттік тілді меңгеру көрсеткіштері оң динамика көрсетіп отыр.

Бұл өңірдегі тіл саясатының жүйелі жүргізіліп отырғанының тағы бір дәлелі.

Сараптамалық бағалау

Зерттеу нәтижелерін кешенді талдау бірнеше маңызды үрдісті көрсетеді.

Біріншіден, мемлекеттік тілдің қоғамдық мәртебесі тұрақты түрде өсіп келеді.

Екіншіден, қазақ тілі тек этникалық қазақтардың ғана емес, түрлі әлеуметтік топтардың ортақ коммуникация тіліне айнала бастаған.

Үшіншіден, мемлекеттік тілдің экономикалық және кәсіби құндылығы артып келеді.

Төртіншіден, жастар арасында қазақ тілінде білім алу мен ақпарат тұтыну деңгейі жоғарылап отыр.

Сонымен бірге бірнеше өзекті мәселе де сақталуда.

Атап айтқанда:

• ағылшын тілін меңгеру деңгейі төмен;
• үштілділік көрсеткіші жеткіліксіз;
• мемлекеттік тілдің ғылым, инновация және жоғары технология салаларындағы қолданысын күшейту қажет;
• цифрлық қазақтілді контенттің сапасы мен көлемін арттыру маңызды.

Болашаққа арналған ұсыныстар

Зерттеу нәтижелері негізінде келесі бағыттарға басымдық беру орынды деп есептеледі:

• мемлекеттік тілді цифрлық технологиялармен ұштастыру;
• қазақ тіліндегі ғылыми және техникалық әдебиеттер қорын көбейту;
• мемлекеттік қызметкерлердің тілдік құзыреттілігін тұрақты бағалау;
• жастар арасында қазақ тіліндегі заманауи контентті көбейту;
• кәсіпкерлік және бизнес саласында мемлекеттік тілдің қолданылуын ынталандыру;
• ағылшын тілін оқыту сапасын арттыра отырып, қазақ тілінің жетекші рөлін сақтау.

Қорытынды

Абай облысында жүргізілген әлеуметтанулық зерттеу өңірдегі мемлекеттік тілдің даму деңгейінің жоғары екенін көрсетті. Қазақ тілі тұрғындардың басым бөлігінің күнделікті өміріндегі негізгі қарым-қатынас тіліне айналған. Бұл мемлекеттік тіл саясатының тиімді жүзеге асырылып отырғанын дәлелдейді.

Сонымен қатар зерттеу нәтижелері тіл саясатын жетілдіру бағытындағы жаңа міндеттерді де айқындап берді. Әсіресе, мемлекеттік тілдің ғылым, инновация, цифрлық технология және халықаралық коммуникация салаларындағы әлеуетін арттыру өзекті болып отыр.

Қазіргі таңда мемлекеттік тіл – тек мәдени мұра ғана емес, елдің интеллектуалдық капиталы, ұлттық қауіпсіздігі және тұрақты дамуының стратегиялық ресурсы. Сондықтан тіл саясатын ғылыми негізде жетілдіру, қоғамдық сұраныспен ұштастыру және өңірлік ерекшеліктерді ескере отырып дамыту – Қазақстанның болашақтағы табысты дамуының маңызды алғышарттарының бірі болып қала береді.

Сауалнама нәтижесі және дереккөз: https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-cultura-arhiv/documents/details/934924