Жаңа Конституция – жаңа құқықтық кезең
Конституция - мемлекеттің саяси және құқықтық жүйесінің негізін айқындайтын басты құжат. Елдің даму бағыты, мемлекеттік институттардың қызметі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары - барлығы Ата заңда белгіленген негізгі қағидаттармен сабақтас.
Жаңа Конституция - ең алдымен, құқықтық қатынастардың жаңа кезеңі. Оның негізгі мәні мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірумен ғана шектелмейді. Басты назарда - азаматтың құқығы, оның заң алдындағы қорғалуы, қоғамдағы жауапкершілік пен әділдік қағидаттарын нығайту.
Кез келген азамат үшін Конституциядағы нормалардың маңызы оның күнделікті өмірінен көрінеді. Білім алу, еңбек ету, медициналық көмекке жүгіну, әлеуметтік қолдау алу, өз пікірін білдіру, заңды мүддесін қорғау сияқты мәселелердің барлығы азаматтың құқықтық кеңістігімен тығыз байланысты.
Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияның басты міндеттерінің бірі - адам мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың нақты әрі түсінікті құқықтық негізін қалыптастыру. Мемлекет азаматтың құқығын қорғауға кепілдік берсе, азамат өз кезегінде заң талаптарын сақтауға және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуге тиіс.
Құқықтық мемлекеттің негізі де осында. Заң баршаға ортақ болған кезде ғана қоғамда әділдік орнайды. Ал заңның үстемдігі - тек мемлекеттік органдардың міндеті емес. Ол әр азаматтың құқықтық сауаттылығына, заңды білуіне және өз құқығын дұрыс пайдалана алуына да байланысты.
Бүгінде қоғамда құқықтық сауаттылық мәселесінің маңызы артып отыр. Азамат өзінің қандай құқықтары бар екенін ғана емес, сол құқықтарды қандай жағдайда және қандай тәртіппен қорғай алатынын да білуі қажет. Бұл – құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды шарты. Жаңа Конституция осы құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған маңызды негіздердің бірі бола алады. Өйткені қоғамның дамуы тек экономикалық көрсеткіштермен немесе жаңа жобалармен өлшенбейді. Мемлекеттің тұрақтылығы азаматтардың заңға деген сеніміне, құқықтарының қорғалуына және мемлекеттік институттардың тиімді жұмысына да тікелей байланысты.
Бұл ретте билік институттарының жауапкершілігі де ерекше маңызға ие. Мемлекеттік шешімдер азаматтардың мүддесі мен қоғамдық қажеттіліктерге сай қабылданып, олардың орындалуы ашық әрі түсінікті болуы қажет. Ал азаматтардың құқықтары заң жүзінде ғана емес, іс жүзінде де қорғалуы тиіс.
Конституциялық өзгерістердің нәтижесі де осыдан көрінеді. Яғни жаңа нормалардың өміршеңдігі олардың мәтінде жазылуымен емес, қоғамда қалай жүзеге асатынымен бағаланады.
Ата заң - мемлекет пен азамат арасындағы өзара жауапкершіліктің негізі. Мемлекет азаматтың құқығын қорғап, заңды мүддесін қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Ал азамат заң талаптарын орындап, қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықты сақтауға үлес қосады.
Бұл жерде құқық пен міндет ұғымдарын бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Өз құқығын талап ететін адам өз міндетін де білуі керек. Қоғамның құқықтық мәдениеті дәл осы тепе-теңдік арқылы қалыптасады.
Жаңа Конституцияның тағы бір маңызды қыры - қоғамдағы өзгерістерге құқықтық тұрғыдан жауап беру мүмкіндігі. Қоғам дамыған сайын азаматтардың сұранысы да өзгереді. Жаңа технологиялар, цифрландыру, еңбек нарығындағы өзгерістер, әлеуметтік қатынастардың жаңаруы - мұның барлығы құқықтық жүйеден заманауи көзқарасты талап етеді.
Сондықтан Конституцияны жаңарту - тек бүгінгі мәселелерді шешу емес, болашаққа құқықтық негіз қалыптастыру деген сөз.
Бұл ретте жаңа Конституцияның мазмұнын халыққа түсінікті тілде жеткізу де маңызды. Себебі Конституция тек заңгерлер оқитын құжат емес. Ол - әрбір азаматтың құқығы мен міндетін айқындайтын негізгі заң.
Азамат Ата заңда бекітілген нормаларды жақсы білген сайын өзінің құқықтық мүмкіндігін де жақсы түсінеді.Ал құқықтық сауатты қоғамда заң бұзушылықтың алдын алу, мемлекеттік институттарға сенімді арттыру және қоғамдық келісімді нығайту мүмкіндігі жоғары.
Жаңа құқықтық кезең жаңа жауапкершілікті де талап етеді. Мемлекет үшін бұл – заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтарын қорғау және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру болса, қоғам үшін – заңды құрметтеу, өз құқығын білу және ортақ жауапкершілікті сезіну.
Конституцияның құндылығы да осында. Ол мемлекеттің ғана емес, қоғамның да даму бағытын айқындайды. Басты заңның әрбір нормасы азаматтың күнделікті өмірімен тікелей немесе жанама түрде байланысты. Сондықтан Конституцияға қатысты өзгерістерді талқылау - елдің болашағын талқылаумен тең.
Жаңа Конституция - жаңа құқықтық кезеңнің бастауы. Ал бұл кезеңнің басты мақсаты - заң үстемдігі берік орныққан, азаматтың құқығы қорғалған, мемлекеттік институттар жауапты әрі қоғам белсенді болатын құқықтық орта қалыптастыру. Өйткені мықты мемлекет тек мықты экономикамен емес, әділ заңмен, жауапты билікпен және өз құқығын білетін азаматпен қалыптасады.