Еңбек адамын қорғауға арналған Қазақстан Кәсіподақтарының 25 жалпыұлттық бастамасы Халық Кеңесіне табысталды
Кеше Павлодарда Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясының Төрағасы, Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі Сатыбалды Дәулеталин мен Қазақстан Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошановтың қатысуымен «Еңбек адамы – Ел бірлігінің тірегі» республикалық кәсіподақтар форумының пленарлық отырысы өтті. Жиынға сондай-ақ салалық және аумақтық кәсіподақ бірлестіктерінің, бастауыш кәсіподақ ұйымдарының басшылары, еліміздің өңірлерінен келген еңбек ұжымдарының өкілдері мен әлеуметтік әріптестер қатысты.
Қатысушылар бір күн бұрынғы талқылаулардың нәтижесінде әзірленген «Еңбек адамының үні» атты 25 жалпыұлттық бастаманы таныстырды. Бұл ұсыныстар әділ еңбекақы төлеуге, жұмыскерлердің қауіпсіздігі мен әлеуметтік қорғалуына, еңбек ететін отбасылардың әл-ауқатына, технологиялық өзгерістер кезеңінде жұмыс орындарын сақтауға және еңбек ұжымдарының қоғамдық өмірге араласуына қатысты.
Құттықтау сөз сөйлеген Павлодар облысының әкімі Асайын Байханов өндірістік өңір үшін еңбек адамын құрметтеу, кәсіби шеберлік пен еңбек құқықтарын қорғау мәселелерінің айрықша маңызды екенін атап өтті.
Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясының Төрағасы Сатыбалды Дәулеталин 25 жалпыұлттық бастаманың стратегиялық қырларын таныстырып, кәсіподақтардың ұстанымын жеткізді және еңбек ұжымдарының ұсыныстарын жалпыұлттық деңгейде ілгерілету жолдарын айқындады. Спикер мемлекеттің басты құндылығы – еңбек адамы екенін еске салды.
Төраға бірлескен Форумды өткізу бастамасын қолдағаны үшін Қазақстан Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошановқа алғыс айтты.
Кәсіподақтар федерациясы Төрағасының сөзінше, елдегі ірі индустриялық орталықтардың бірі саналатын Павлодардың еңбек адамының жағдайын талқылау орнына айналуы заңды құбылыс.
Еске салайық, Кәсіподақтар федерациясы конституциялық өзгерістерді талқылауға қатысып, жұмыскерлердің құқығы мен мүддесін қорғауға қатысты ұсыныстар енгізген болатын. Қоғамдық жаңа институт – Қазақстан Халық Кеңесінің Конституцияда бекітілуі кәсіподақ қозғалысы үшін қағидатты мәселелердің бірі болды.
«Адамдар өз өміріне, елдің ертеңіне әсер ететін шешімдерді талқылауға тікелей қатыса алуы керек. Кәсіподақтар федерациясы мен Қазақстан Халық Кеңесі - адамдармен тығыз байланыста жұмыс істейтін халықтық институттар. Міндетіміз де, өкілеттігіміз де әртүрлі. Бірақ бізді біріктіретін ортақ мақсат бар. Ол - адам мүддесін қорғау, елдің болашағына қызмет ету. Кәсіподақтар федерациясы екі миллионға жуық еңбек адамының мүддесін қорғайды.Ал Қазақстан Халық Кеңесі қоғамның әртүрлі топтарына ел дамуының маңызды мәселелерін талқылауға қатысуға жол ашады. Сондықтан біз Халық Кеңесімен бірлескен жұмысты еңбек адамдарының үнін елдік деңгейде естіртудің маңызды мүмкіндігі деп білеміз», – деді Сатыбалды Дәулеталин.
Кәсіподақтар федерациясының Төрағасы әр сала мен өңірдегі миллиондаған адамның еңбегі экономикалық өрлеу мен қоғамдық келісімнің тірегі екенін еске салды. Мемлекет басшысы белгілеген «Заң мен тәртіп», «Таза Қазақстан» және «Адал азамат» қағидаттары еңбек өмірінде де – жұмыскерлердің құқықтары мен қауіпсіздік талаптарын сақтауда, өз міндетіне жауапкершілікпен қарауда көрініс табады.
ҚРКФ Төрағасы жұмыскерлерге тікелей әсер ететін түйткілдерді атап өтті: баға өсуінен жалақының сатып алу қабілетінің төмендеуі, ұжымдық шарттардың орындалмауы және өндірістегі қауіпсіздік талаптарының бұзылуы.
«Еңбек адамының үні. 25 жалпыұлттық бастама» құжаты жұмыскерлердің өтініштері, салалық және аумақтық кәсіподақтардың тәжірибесі мен еңбек құқықтарын қорғау тәжірибесі негізінде дайындалған. Ұсыныстар бес бағытқа топтастырылған: әділ табыс және әлеуметтік әріптестікті дамыту; еңбек қауіпсіздігі және әлеуметтік қорғау; жұмыс істейтін отбасының әл-ауқаты; технологиялық өзгерістер жағдайында адами әлеуетті дамыту; жұмыскерлердің қоғамдық өмірге қатысуы. Сатыбалды Дәулеталин әр бастаманың артында жалпыұлттық деңгейде қарауды қажет ететін еңбек ұжымдарының нақты сұраныстары тұрғанын атап өтті.
Халық табысы жайлы айта келе, ол 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақыны 85 мыңнан 110 мың теңгеге дейін көтеру жөніндегі Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың шешімін кәсіподақтардың қолдайтынын жеткізді. ҚРКФ Төрағасының сөзінше, Кәсіподақтар федерациясы бұл мәселені көп жылдан бері дәйекті түрде көтеріп келеді.
Сондай-ақ ҚРКФ халық табысын арттыру жөніндегі 2026–2029 жылдарға арналған Кешенді жоспардың орындалуын мемлекеттік бағалаумен қатар, қоғамдық сараптамадан да өткізуді ұсынады. Бұл ретте нақты еңбек табысының өсімін, жұмыс орындарының сапасы мен еңбек ететін отбасылардың жағдайын ескеру қажет.
Тағы бір бағыт цифрландыру мен жасанды интеллектті енгізу кезінде жұмыспен қамтуды қорғауға байланысты. Технологиялық жаңғыру мамандықтарды, біліктілікке қойылатын талаптарды және еңбекті ұйымдастыруды өзгертеді. Сондықтан Сатыбалды Дәулеталиннің пікірінше, жұмыспен қамту кепілдіктерін алдын ала айқындап, қызметкерлерді қайта даярлауды қамтамасыз ету және еңбек қатынастарында алгоритмдерді қолданудың түсінікті ережелерін бекіту қажет.
Үшінші бағыт – жұмыс істейтін отбасының әл-ауқаты. Кәсіподақтар федерациясының Төрағасы әлеуметтік саясатты тек жалақы мөлшерімен ғана емес, баспана, азық-түлік, білім беру мен медициналық көмек шығындарын, балабақшалардың қолжетімділігін және кәсіби мен отбасылық міндеттерді қатар алып жүру мүмкіндігін ескере отырып бағалауды ұсынды.
«Жалақыны көтеруге болады, бірақ баспана, азық-түлік, білім алу және медициналық көмек шығындары өссе, отбасы жағдайының жақсарғанын әрдайым сезіне бермейді. Сондықтан жұмыс істейтін отбасының жағдайын тек жалақы деңгейінен кеңірек қарастыру қажет», – деп атап өтті Сатыбалды Дәулеталин және бұл міндеттерді «Лайықты еңбек – Әділетті Қазақстанның негізі» атты жалпыұлттық күн тәртібіне біріктіріп, Қазақстан Халық Кеңесінің алаңында қоғамдық талқылауға шығаруды ұсынды.
Одан әрі жұмыс істеу үшін ол үш қағидатты ұсынды: еңбек ұжымдарымен тұрақты байланыс, бастамаларды бірлесіп пысықтау және олардың қаралу нәтижелері туралы кері байланыс. ҚРКФ әлеуметтік әріптестіктің қолданыстағы тетіктерін – ұжымдық келіссөздерді, салалық және өңірлік келісімдерді, үшжақты комиссияларды пайдалануға ниетті.
Форум күн тәртібін жалғастыра отырып, Құрылтай депутаты Екатерина Смышляева цифрлық экономиканың жұмыспен қамту мен еңбек қатынастарына ықпалына тоқталды. Оның айтуынша, технологиялық өзгерістер еңбек мазмұнына біртіндеп әсер етуде: өндірістік үдерістерді автоматтандырудан бастап платформалық жұмыспен қамту мен жасанды интеллектіні қолдануға дейін жетті.
Екатерина Смышляеваның пікірінше, әлеуметтік әріптестікті нығайтып, ұжымдық келіссөздердің мазмұнын кеңейту және оларға қатысушылардың біліктілігін арттыру қажет.
Бастамалардың тәжірибелік мәнін салалық кәсіподақтар мен еңбек ұжымдарының өкілдері тарқатып айтты.
«Серіктес» жергілікті кәсіподағының төрағасы Сабыржан Қали (Алматы) әділ еңбекақы төлеу, жалақыны индексациялау және әлеуметтік әріптестіктің тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстарын ортаға салды.
Ол үшжақты келісімдер мен ұжымдық шарттардың талаптары әрдайым орындала бермейтінін атап өтті. Тараптардың жауапкершілігін күшейту үшін кәсіподақ Еңбек кодексінің нормаларын қайталамай, келісімдердің орындалуын реттейтін жеке заң қабылдау мәселесін қарастыруды ұсынды.
Тағы бір бастама тарифтік мөлшерлемелер мен лауазымдық жалақыны инфляция деңгейін ескере отырып жыл сайын индексациялауды көздейді. Бұл тетікті ұйымдардың қаржылық жағдайын, жұмыспен қамтуға әсерін және бюджет мүмкіндіктерін ескере отырып, кезең-кезеңімен енгізу ұсынылды.
Ең төменгі жалақыны айқындауда Сабыржан Қали ХЕҰ-ның № 131 Конвенциясын, өмір сүру құнын, медиандық жалақыны, еңбек өнімділігі мен жұмыс берушілердің мүмкіндігін ескеруге бағытталған кәсіподақ ұстанымын жеткізді. Бұл ретте есептеулер ашық әрі әлеуметтік әріптестердің қатысуымен жүргізілуі тиіс. Сондай-ақ ол салалық келісімдер мен ұжымдық шарттарда өнімділік өсімінің нәтижесіне жұмыскерлердің сыйақы мен үстемақы арқылы қатысу тетіктерін бекітуді жақтады.
Қазақстандық оқу-ағарту, ғылым және жоғары білім қызметкерлерінің салалық кәсіподағының төрайымы Айгүл Мұқашева еңбекақы төлеу, бюджет саласының кадрлық әлеуетін сақтау және отбасылық міндеті бар қызметкерлерді қолдау жөнінде ұсыныс жасады.
Кәсіподақ 600 мыңнан астам қызметкердің басын қосады, олардың басым бөлігі – әйелдер. Спикердің дерегінше, білім беру саласында 902,2 мың әйел, денсаулық сақтауда 426,3 мың әйел еңбек етеді.
Айгүл Мұқашева бұл салалардағы еңбекақы деңгейі жұмыстың күрделілігі мен жауапкершілігіне әрдайым сай келе бермейтінін айтты. Екінші тоқсанда орташа айлық жалақы білім беруде 385 725 теңгені, денсаулық сақтауда 360 296 теңгені құраған. Сонымен қатар екі салада да медиандық жалақы бір жыл ішінде төмендеген.
Кәсіподақтар бюджет қызметкерлерінің еңбекақы төлеу жүйесін қайта қарап, оны ең төменгі жалақыға байланыстыруды және тәрбиешілердің, мамандардың, техникалық әрі қызмет көрсетуші қызметкерлердің еңбегін ескеруді ұсынады. Жас әріптестеріне кәсіби тәжірибесін беретін қызметкерлерге лауазымдық жалақысының кемінде 20 пайызы көлемінде тәлімгерлік үшін үстемақы белгілеу ұсынылуда.
Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі колледжінің директоры Дмитрий Павленко жаңа кәсіпорындар мен инфрақұрылымдық нысандар үшін маман даярлау мәселесін көтерді. Ол мысал ретінде Қостанай облысындағы автомобиль зауыттарын келтірді: мұнда өндіріс орындары колледж түлектеріне жұмысқа орналасу мүмкіндігін береді, алайда бірқатар салада, атап айтқанда жол құрылысы мен энергетикада жастарды тарту түйткілі әлі де бар.
Тағы бір ұсыныс алдағы инфрақұрылымдық жобаларды ескере отырып, кадрға қажеттілікті үш-бес жылға алдын ала болжауға қатысты.
«КПО б.в. және мердігер ұйымдар жұмысшыларының Қарашығанақ жергілікті кәсіподағының» төрағасы Медет Үмбетғалиев (Батыс Қазақстан облысы) өндірісті цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу кезінде жұмыскерлерді қорғау бойынша ұсыныстарын жеткізді.
Тағы бір бастама еңбек дауларын қарауда жасанды интеллектті қолдануға қатысты. Кәсіподақ жұмыс берушілерді мұндай жүйелерді пайдаланатыны туралы қызметкерлерге хабарлауға, алгоритм қабылдаған шешімдерді түсіндіруге және оларды адамның қайта қарау мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндеттеуді ұсынады. Тәртіптік жазалар мен жұмыстан босату тек алгоритмнің қорытындысына ғана сүйенбеуі тиіс.
Сондай-ақ Медет Үмбетғалиев белгіленген уақыттан тыс кезде демалу және жұмыс байланыстарынан ажырау құқығын бекітуді жақтады. Вахталық әдіспен жұмыс істейтіндер үшін демалыс кезеңінде шұғыл байланыс мүмкіндігін сақтай отырып, жұмыс аккаунттарын бұғаттау ұсынылады. Демалыс күндері жұмысқа тарту белгіленген тәртіппен ресімделіп, ақысы төленуі керек.
«ПАВЛОДАРЭНЕРГО» АҚ HR-департаментінің кадрлық әкімшілендіру және еңбекақы төлеу басқармасының қызметкерлермен жұмыс жөніндегі бас маманы Юлия Вишенкова өнеркәсіп кәсіпорындарында жас мамандарды тұрақтандыру бойынша ұсыныстарын ұсынды.
Ұсыныстар қатарында Отбасы банкімен, әкімдіктермен және жұмыс берушілермен бірлесіп, моноқалалардағы жас мамандарға тұрғын үй қолдауын дамыту бар. Мүмкін шаралар ретінде бастапқы жарнаға көмек және тұрғын үй сертификаттары аталды.
Сондай-ақ Юлия Вишенкова түлектерді жұмысқа орналастыру және біліктілігін анықтау кезінде дуалды оқыту нәтижелерін ескеруді, кәсіпорындағы тәжірибеден кейін жас мамандардың бейімделуін қарастыруды және тәлімгерлерге мөлшерлеменің немесе лауазымдық жалақының кемінде 20 пайызы көлемінде үстемақы белгілеуді ұсынды.
Бұдан бөлек, ол тұрғын үй, көлік, экология және әлеуметтік инфрақұрылымға қатысты өңірлік бағдарламаларды талқылауға еңбек ұжымдары мен кәсіподақтардың қатысуын жақтады.
«Қорғау» көміршілер кәсіподағы» ҚБ төрағасы Евгений Буслаев (Қарағанды) еңбек қауіпсіздігі, техникалық инспекторлардың өкілеттігін кеңейту, зиянды еңбек өтілін есепке алу және жұмыскерлерді әлеуметтік қорғау бастамаларын ортаға салды.
Ол сондай-ақ еңбек жөніндегі техникалық инспекторлардың өкілеттігіне тоқталды. Қауіпсіздікке қатер төнген жағдайда жұмысты тоқтатуды талап ету құқығын заңда бекіту, заңбұзушылықтарды жою тәртібін айқындау және инспекторларды жұмыс берушілер тарапынан болатын қысымнан қорғау ұсынылады.
Кәсіптік аурулардың алдын алу үшін кәсіподақ емдеу-сауықтыру, қалпына келтіруді, медициналық тексеру сапасын арттыруды және жұмыскерлерді сауықтыру бағдарламаларын әзірлеуге кәсіподақтардың қатысуын қолдады.
ЕҢБЕК АДАМЫН ҚОРҒАУДЫҢ ЖАЛПЫҰЛТТЫҚ КӘСІПОДАҚТЫҚ КҮН ТӘРТІБІ – ҚАЗАҚСТАН ХАЛЫҚ КЕҢЕСІНДЕ
Еңбек ұжымдары өкілдерінің сөздерінен кейін Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясының Төрағасы Сатыбалды Дәулеталин «Еңбек адамының үні. Қазақстанның еңбек ұжымдары мен кәсіподақтарының 25 жалпыұлттық бастамасы» құжатын Қазақстан Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошановқа табыстады.
Халық Кеңесінің Төрағасы еңбек заңнамасын жетілдіру, еңбек қауіпсіздігіне қоғамдық бақылауды күшейту және әлеуметтік әріптестікті дамыту жөніндегі кәсіподақ бастамаларын қолдады. Ерлан Қошанов жұмыскерлердің жағдайы мен кәсіпорындардағы мәселелерден хабардар болғандықтан, кәсіподақтар жалпыұлттық қоғамдық күн тәртібін қалыптастыруға қатысуы тиіс екенін атап өтті.
Ол кәсіподақ қауымдастығының ұсыныстары Халық Кеңесі мүшелерінің, кәсіподақ өкілдері мен мемлекеттік органдардың қатысуымен пысықталатынын хабарлады.
Халық Кеңесінің Төрағасы ең төменгі жалақыны айқындаудың ашық тетігін әзірлеу бойынша кәсіподақтардың, жұмыс берушілер мен Үкіметтің бірлескен жұмысын жалғастыруды ұсынды. Оны мүдделі тараптардың қатысуымен Халық Кеңесінің отырыстарында талқылауға болады.
Кездесу барысында Кәсіподақтар федерациясының әлеуметтік әріптестік туралы заң әзірлеу жөніндегі заңнамалық бастамасы да сөз болды. Халық Кеңесінің Төрағасы бұл жұмысқа қайта оралып, заң жобасын талқылауға Кеңес мүмкіндіктерін пайдалану ұсынысын қолдады.
Ол республикалық, салалық және өңірлік деңгейлердегі үшжақты комиссиялардың қызметіне талдау жүргізуді ұсынды.
Ол Кәсіподақтар федерациясы мен мемлекеттік органдармен бірлесіп, еңбекті қорғаудың қолданыстағы нормаларының тікелей кәсіпорындарда қолданылуын талдап, оларды заңнамалық тұрғыда жетілдіру қажеттігін айқындауды ұсынды. Осыған байланысты Ерлан Қошанов еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі өндірістік кеңестердің жұмысына назар аударды.
Кездесуге қатысушылар зиянды жағдайда ұзақ уақыт жұмыс істеу салдарынан еңбекке қабілеттілігінен айырылған қызметкерлерді әлеуметтік қолдау мәселесін көтерді. Ерлан Қошанов еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі Ербол Тұяқбаевқа бұл түйткілді шешу үшін қандай шаралар қабылданып жатқанын түсіндіруді сұрап өтініш білдірді.
Ербол Тұяқбаев кәсіподақтардың, бизнестің және «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасының қатысуымен арнайы жұмыс тобы құрылып жатқанын хабарлады. Қолдау тетіктерін айқындау үшін әлеуетті алушылар саны мен қажетті қаржы көлемін анықтауға мүмкіндік беретін есептеулер дайындау қажет.
Ерлан Қошанов бұл мәселе Халық Кеңесінің бақылауында болатынын мәлімдеді. Есептеулер алынғаннан кейін ол бұл мәселені талқылауға Кәсіподақтар федерациясы мен мүдделі тараптардың қатысуымен қайта оралуды ұсынды.
Сондай-ақ Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар ұлттық орталығының мәселелері де қаралды. Денсаулық сақтау министрлігінің өкілі келесі жылы медициналық жабдық сатып алуға 1 млрд теңгеден астам қаржы қарастырылғанын хабарлады. Сондай-ақ орталықтың филиалдарын ірі өндірістік өңірлерде, соның ішінде Павлодар, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе, Маңғыстау облыстары мен Ұлытау облысында ашу жоспарланып отыр.
Халық Кеңесінің Төрағасы еңбек үдерістерін басқаруда жасанды интеллектіні қолдануға да назар аударды. Цифрлық жүйелер қазірдің өзінде өнімділікті бағалап, еңбекақы мен кадрлық шешімдерге ықпал ете алады, сондықтан жұмыскерлерге мұндай тетіктердің ашықтық кепілдіктері қажет.
Ерлан Қошанов жасанды интеллектті қолдану кезінде жұмыскерлерді қорғау қағидаттарын заңнамада және ұжымдық шарттарда, соның ішінде қазан айында Астанада қол қойылған цифрлық еңбек туралы үшжақты декларация ережелеріне сүйене отырып бекітуді ұсынды.
Кездесуде айтылған ұсыныстар қатарында өнеркәсіптік және шағын қалаларда жұмыс істейтін жас мамандардың тұрғын үй мүмкіндіктерін кеңейту бар. Ерлан Қошанов тиісті бағдарламаларды іске асыру үшін жұмыс берушілердің, Отбасы банкі мен құрылыс компанияларының өзара іс-қимыл тетіктерін зерделеуді ұсынды.
Ол сондай-ақ өңірлік қоғамдық кеңестерге кәсіподақ өкілдерінің қатысуын кеңейту бастамасын қолдады. Оның пікірінше, өңірлерді дамыту мәселелерін талқылағанда кәсіподақ көшбасшыларының тәжірибесі мен еңбек ұжымдарының мәселелерін білуі пайдаланылуы керек.
Талқылауды қорытындылай келе, Ерлан Қошанов кездесу түрлі сала жұмыскерлерінің сұранысын көрсететін мазмұнды ұсыныстар алуға мүмкіндік бергенін атап өтті.
«ЕҢБЕК ДАУЫСЫ»: ЕҢБЕК ҰЖЫМДАРЫНЫҢ ҰСЫНЫСТАРЫ НАҚТЫ ШЕШІМДЕРГЕ БАСТАЙДЫ
Жұмысты әрі қарай ұйымдастыру үшін Ерлан Қошанов Қазақстан Халық Кеңесі жанынан «Еңбек дауысы» жұмыс тобын құруды ұсынды. Оны Халық Кеңесінің мүшелері мен Қазақстан Кәсіподақтар федерациясы басшылығының өкілдері басқарады деп жоспарлануда.
ҚРКФ Кәсіподақтық коммуникация орталығы




