БН-350: Маңғыстаудағы бұрынғы атом реакторының радиоактивті қалдықтары қалай залалсыздандырылады?

Маңғыстау облысында БН-350 реакторлық қондырғысын пайдаланудан шығару жұмыстары жалғасып жатыр. Нысандағы пайдаланылған ядролық отын толықтай әкетілген. Ендігі кезекте мамандар сұйық және қатты радиоактивті қалдықтарды өңдеуге, натрий жылу тасымалдағышын қауіпсіз күйге келтіруге және ғимараттарды ұзақ мерзімді сақтауға дайындауға басымдық беріп отыр. Реакторды толық бөлшектеп, аумақты қалпына келтіру жұмыстары 60–70 жылға созылуы мүмкін. 

БН-350 реакторлық қондырғысы 1973 жылы пайдалануға беріліп, 1999 жылы жұмысын тоқтатқан. Содан бері оны кезең-кезеңімен пайдаланудан шығару жұмыстары жүргізіліп келеді. Қондырғы директоры Марат Молдағұловтың айтуынша, бұл процесс үш негізгі кезеңнен тұрады.

Алдымен нысан қауіпсіз күйге келтіріледі. Одан кейін шамамен 50 жыл бойы бақылауда болады. Соңғы кезеңде реактор мен оған тиесілі ғимараттар бөлшектеліп, аумақ қалпына келтіріледі.

Жұмыстың алғашқы кезеңі бес негізгі бағытты қамтиды. Олар – пайдаланылған ядролық отынмен жұмыс істеу, жылу тасымалдағышты қауіпсіздендіру, сұйық және қатты радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сондай-ақ ғимараттарды қауіпсіз күйге келтіру.

Пайдаланылған ядролық отынды әкету жұмыстары 2012 жылы толық аяқталған. Қазір БН-350 нысанында пайдаланылған ядролық отын жоқ. Ол Маңғыстау облысынан шығарылып, ғылыми зерттеулер жүргізу және бақыланатын жағдайда сақтау үшін Ұлттық ядролық орталыққа тапсырылған.

Радиоактивті қалдықтар қалай өңделеді?

Қалдықтардың түрі мен қауіптілік деңгейі әртүрлі болғандықтан, оларды өңдеу әдістері де бір-бірінен ерекшеленеді. Марат Молдағұловтың сөзінше, сұйық радиоактивті қалдықтарды өңдеуде буландыру технологиясы қолданылады. Бұл әдіс қалдықтарды қоюландырып, олардың қозғалғыштығын азайтуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде қоршаған ортаға таралу қаупі төмендеп, қауіпсіз сақтау жағдайы қамтамасыз етіледі. Сонымен қатар конденсация және түрлі химиялық әдістер де пайдаланылады.

Ал қатты радиоактивті қалдықтар қауіптілік деңгейіне қарай сұрыпталады. Жоғары белсенді қалдықтар арнайы контейнерлерге салынып, бетонмен бекітіледі. Орташа және төмен белсенді қалдықтар белгіленген талаптарға сәйкес сақтауға дайындалады.

Кейбір радиоактивті заттардың белсенділігі салыстырмалы түрде қысқа мерзімде төмендесе, басқаларының қауіпті қасиеттері ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Сондықтан қалдықтарды қасиеттері мен белсенділік деңгейіне қарай жіктеп, әрқайсысына сәйкес технология қолдану маңызды. Негізгі мақсат – оларды қауіпсіз күйге келтіріп, қоршаған ортаға таралуына жол бермеу.

Реакторды пайдаланудан шығару қанша уақыт алады?

Радиациялық және ядролық қауіпсіздік жөніндегі жетекші инженер Константин Середнюктің айтуынша, алғашқы кезеңде қалдықтарды өңдеу, ғимараттар мен жабдықтарды радиациялық және өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкестендіру, сондай-ақ реакторды ұзақ мерзімді сақтауға дайындау жұмыстары жүргізіледі. Қолданылатын технологияларға байланысты бұл кезең 10–15 жылға созылуы мүмкін.

Одан кейін реактор шамамен 50 жыл бойы бақылауда болады. Соңғы кезеңде қондырғы мен ғимараттар бөлшектеліп, аумақ қалпына келтіріледі. Жалпы алғанда, реакторды пайдаланудан шығару процесі 60–70 жылға дейін жалғасуы ықтимал.

Қазіргі уақытта мамандар реакторды ұзақ мерзімді сақтауға дайындау кезеңінде жұмыс істеп жатыр. Пайдаланылған ядролық отын толық әкетілгенімен, сұйық және қатты радиоактивті қалдықтарды, сондай-ақ натрий жылу тасымалдағышын қауіпсіз күйге келтіру міндеті әлі де өзекті.

Натрий жылу тасымалдағышын қауіпсіздендіру – маңызды міндет

БН-350 реакторлық қондырғысының бас инженері Ерлан Есбергенов натриймен жұмыс істеудің өзіндік ерекшеліктері бар екенін атап өтті. Реакторда натрий жылуды тасымалдау үшін қолданылған. Сондықтан оны өңдеу, қауіпсіз күйге келтіру және ұзақ мерзімді сақтауға дайындау арнайы талаптарды сақтауды қажет етеді.

Алдағы уақытта натрийді кәдеге жарату және көму мәселелері де қолданыстағы талаптарға сәйкес шешілуге тиіс.

Мамандардың айтуынша, реакторды пайдаланудан шығару тек қалдықтарды өңдеумен шектелмейді. Ғимараттар мен жабдықтарды қауіпсіз күйге келтіру де маңызды. Әр кезең мұқият жоспарланып, радиациялық және экологиялық қауіпсіздік талаптары қатаң сақталуы қажет.

БН-350 тәжірибесі атом энергетикасына не берді?

БН-350 реакторы 25 жыл бойы жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол электр энергиясын өндірумен қатар, теңіз суын тұщытуға да пайдаланылды. Сонымен бірге нысанда ғылыми зерттеулер жүргізіліп, нейтрон ағынының материалдар мен жабдықтардың қасиеттеріне әсері зерттелді.

Мамандардың пікірінше, жинақталған тәжірибе жаңа реакторларды жобалау және олардың қауіпсіздік жүйелерін жетілдіру үшін маңызды.

III және III+ буын реакторларында қауіпсіздіктің бірнеше деңгейі қарастырылған. Адамның қателігі немесе жекелеген жабдықтың істен шығуы жағдайында реакторды қауіпсіз тоқтатуға мүмкіндік беретін жүйелер бар. Чернобыль және Фукусима атом электр станцияларындағы апаттардан кейін қауіпсіздік талаптары қайта қаралып, жаңа жобаларға қосымша қорғаныс шаралары енгізілді.

БН-350 реакторын пайдаланудан шығару кезінде жинақталған тәжірибе болашақта жылдам нейтронды басқа реакторларды пайдаланудан шығару жұмыстарында да қажет болуы мүмкін. Дегенмен әр нысанның өзіндік ерекшеліктері бар. Сондықтан мұндай жұмыстар ұзақ мерзімді жоспарлауды және қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтауды қажет етеді.

Радиоактивті қалдықтар Каспий теңізі мен жерасты суларына қауіп төндірмей ме?

Тұрғындарды алаңдататын басты мәселелердің бірі – радиоактивті қалдықтардың топыраққа, жерасты суларына және Каспий теңізіне ықтимал әсері.

Марат Молдағұловтың айтуынша, негізгі міндет – радиоактивті қалдықтардың топыраққа өтуіне және қоршаған ортаға таралуына жол бермеу. Осы мақсатта оларды өңдеу мен сақтау жұмыстары белгіленген қауіпсіздік талаптарына сәйкес жүргізіледі.

Сұйық қалдықтарды қоюландырып, қозғалғыштығын азайту олардың таралу қаупін төмендетеді. Қатты қалдықтар да қауіптілік деңгейіне қарай өңделіп, тиісті жағдайда сақталады.

«Барлық жұмыстың мақсаты – қоршаған орта мен халыққа төнуі мүмкін қауіпті болдырмау. Реакторды пайдаланудан шығару жұмыстарының әр кезеңінде радиациялық және экологиялық қауіпсіздік мәселелері басты назарда болады», – деді Марат Молдағұлов.

Халықтың радиацияға қатысты алаңдаушылығын қалай азайтуға болады?

Маманның пікірінше, тұрғындардың алаңдаушылығын түсінуге болады. Мұндай жағдайда ең маңыздысы – нақты әрі сенімді ақпарат беру. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қандай жұмыстар атқарылып жатқаны, қандай технологиялар қолданылатыны және радиоактивті қалдықтар қалай сақталатыны халыққа түсінікті тілмен жеткізілуі керек.

Ақпараттың ашық болуы тұрғындардың жағдайды дұрыс түсінуіне мүмкіндік береді. Сондықтан мамандар қауіпсіздік талаптарын сақтаумен қатар, қоғамды жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы жүйелі түрде хабардар етудің де маңызы зор екенін атап өтті.