Конституцияның бірінші бабы – мемлекеттің кім үшін өмір сүретінін көрсететін басты өлшем. Жаңа Ата Заңның алғашқы сөйлемі Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екенін жариялап, ең жоғары құндылық ретінде адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын белгілейді. Ал осы ұстаным күнделікті өмірде қаншалықты сезілуі керек?

Мемлекеттің күшін немен өлшейміз? Зәулім ғимараттарымен бе? Қазба байлығымен бе? Экономикалық көрсеткіштерімен немесе халықаралық аренадағы беделімен бе? Бұлардың бәрі мемлекеттің қуатын танытатын маңызды факторлар. Бірақ өркениетті елдің шынайы болмысын айқындайтын бұдан да маңызды бір өлшем бар. Ол – адамға деген құрмет.

Міне, Қазақстанның жаңа Конституциясының бірінші бабы дәл осы мәселеге назар аударады. Онда: «Қазақстан Республикасы – демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет. Мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деп жазылған.

Бір қарағанда, бұл – заң тіліндегі қалыпты тұжырым. Алайда әр сөздің астарына үңілсек, тұтас мемлекеттік философия жатқанын аңғарамыз. Өйткені бұл жерде мемлекет өзінің кім үшін қызмет етуі керектігін анық көрсетеді. Мемлекет адамға қызмет етуі керек. Адам мемлекеттік жүйенің жай ғана бөлшегі емес, оның басты құндылығы болуы тиіс.

Демократиялық мемлекет дегеніміз тек сайлау өткізу немесе дауыс беру құқығымен шектелмейді. Оның мәні – халықтың мемлекет басқару ісіне араласуы, азаматтардың пікіріне құрметпен қарау, қоғамдық диалог пен ашықтықты қамтамасыз ету. Демократиялық қоғамда азаматтың дауысы естілуі керек. Ол өзінің пікірін ашық білдіріп, қоғамдық мәселелерді талқылауға қатыса алуы қажет. Өйткені халықтың қатысуынсыз демократияның мазмұны толық болмайды.

Зайырлы мемлекет – ар-ождан бостандығын құрметтеу, дін мен мемлекеттің қызмет аясын құқықтық тұрғыдан ажырату, әр азаматтың сеніміне қарамастан заң алдында тең болуын қамтамасыз ету. Қазақстан – түрлі мәдениет пен діни наным өкілдері өмір сүретін ортақ шаңырақ. Сондықтан зайырлылық қоғамдағы өзара құрмет пен келісімнің маңызды негіздерінің бірі саналады.

Құқықтық мемлекет ұғымының да мағынасы терең. Мұндай мемлекетте заң тек қарапайым азаматқа ғана емес, лауазымды тұлғаға да бірдей қолданылады. Ешкім заңнан жоғары тұрмауы керек. Адамның құқығы қорғалса, сот әділ шешім шығарса, мемлекеттік органдар өз өкілеттігін заң аясында жүзеге асырса – құқықтық мемлекеттің іргесі нығаяды. Заңның беделі оның қағазға басылғанымен емес, қоғам өмірінде әділ әрі біркелкі орындалуымен өлшенеді.

Ал әлеуметтік мемлекет – азамат алдындағы әлеуметтік жауапкершілікті білдіретін маңызды ұстаным. Білім алу, медициналық көмекке қол жеткізу, еңбек ету, әлеуметтік қолдау алу, лайықты өмір сүруге қажетті жағдайлардың жасалуы осы түсініктің мазмұнымен тығыз байланысты. Әлеуметтік мемлекеттің мақсаты – азаматтың тағдырын толықтай өз мойнына алу емес, әр адамның өз мүмкіндігін жүзеге асыруына жағдай жасау және қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікті нығайту.

Осы төрт ұғым біріге келгенде мемлекеттің қандай бағытта дамуы керектігін көрсетеді. Конституциядағы «ең жоғары құндылық» деген тіркеске ерекше назар аударған жөн. Мемлекет дегеніміз – тек аумақ, шекара, мемлекеттік органдар мен заңдар жиынтығы емес. Оның тірі мазмұны – сол жерде өмір сүретін адамдар. Адамның қауіпсіздігі болмаса, мемлекеттің тұрақтылығы туралы айту қиын. Азаматтың құқығы қорғалмаса, әділетті қоғам құру да мүмкін емес.

Мәселен, қарапайым азаматты алайық. Ол жұмысқа орналасқысы келеді, баласының сапалы білім алғанын қалайды, отбасын асырауға жеткілікті табыс тапқысы келеді, денсаулығы сыр берсе, сапалы медициналық көмекке жүгінгісі келеді. Бұлар – ерекше артықшылық емес, қалыпты өмірге деген азаматтық сұраныстар. Сондықтан бірінші баптағы адам құндылығы күнделікті тіршіліктен алшақ тұрған абстрактілі ұғым болмауы керек. Ол мектептегі білім сапасынан, ауруханадағы қызметтен, соттағы әділдіктен, мемлекеттік мекемедегі қарым-қатынастан, азаматтың қауіпсіздігі мен ар-намысының қорғалуынан көрінуі қажет. Бір сөзбен айтқанда, Конституциядағы адам құқығы өмірде сезілгенде ғана өзінің шынайы мәніне ие болады.

Конституцияның бірінші бабын тек азаматтарға берілген құқықтардың тізімі ретінде қабылдау жеткіліксіз. Бұл – мемлекеттік басқару жүйесіне қойылатын үлкен талап. Егер адам мемлекеттің ең жоғары құндылығы болса, онда кез келген мемлекеттік шешімнің нәтижесі адам өміріне, оның құқығы мен әл-ауқатына тигізетін әсері тұрғысынан бағалануы керек.

Жаңа мектеп салу – тек ғимарат тұрғызу емес, баланың болашағына инвестиция жасау. Жол жөндеу – тек инфрақұрылымды жаңарту емес, адамдардың қауіпсіз қозғалысына жағдай жасау. Жаңа жұмыс орындарын ашу – жай ғана статистикалық көрсеткіш емес, отбасылардың тұрмысын жақсартуға мүмкіндік беру. Дәл осындай көзқарас мемлекеттік саясаттың мазмұнын айқындайды.

Бірақ бұл жауапкершілік тек билікке ғана жүктелмейді. Қоғамның өзі де заңды құрметтеуге, өзгенің құқығына қол сұқпауға, ортақ тәртіпті сақтауға міндетті. Өйткені құқық пен жауапкершілік бір-бірінен ажырамайды.

Конституцияның құндылығы оның қаншалықты әдемі жазылғанымен ғана өлшенбейді. Оның ең басты көрсеткіші – өмірдегі орындалуы. Ауылдағы баланың қаладағы құрдасымен тең сапалы білім алу мүмкіндігі бар ма? Әлеуметтік жағдайына қарамастан, әр азамат әділ сотқа жүгіне ала ма? Қарапайым адамның өтініші мемлекеттік мекемеде назардан тыс қалмай ма? Еңбек адамының құқығы қорғала ма? Қоғамдағы әлсіз топтарға қолдау көрсетіле ме? Міне, бірінші баптың мазмұнын ашатын нақты сұрақтар осылар.

Бұл сұрақтар – біреуді сынау үшін ғана қойылатын сауалдар емес. Олар мемлекеттің даму бағытын бағалауға мүмкіндік беретін қоғамдық өлшемдер. Сондықтан Конституцияны тек заңгерлер мен саясаттанушылар оқитын құжат деп қарастыруға болмайды. Ол – әр азаматтың өміріне тікелей қатысы бар негізгі құқықтық құжат.

Жаңа Конституцияның бірінші бабы қоғамға маңызды бір ой салады: мемлекеттің басты жетістігі тек экономикалық өсіммен немесе халықаралық рейтингтермен шектелмейді. Оның шынайы табысы – азаматының қауіпсіздігі, еркіндігі, құқығының қорғалуы және лайықты өмір сүру мүмкіндігі. Мемлекет мықты болуы үшін оның азаматтары өздерін қорғалған, қадірлі әрі қоғамға қажет адам ретінде сезінуі керек.

Осы тұрғыдан алғанда, бірінші бап – жай ғана Конституцияның алғашқы тармағы емес. Ол – мемлекет пен азамат арасындағы қоғамдық келісімнің іргелі өлшемі. Ата Заңның алғашқы бетін ашқанда, ең әуелі адам туралы айтылуының символдық мәні де осында

Өйткені елдің болашағы – оның байлығында ғана емес, сол байлықты жасайтын, елді дамытатын, ұрпақ тәрбиелейтін және қоғамның ертеңіне жауап беретін адамдарында.

Мемлекеттің ең жоғары құндылығы адам болса, онда әрбір азаматтың қадір-қасиеті мемлекеттік саясаттың ең басты бағдаршамына айналуы тиіс. Бірінші баптың шынайы салмағы да осы қағидаттың өмірде қаншалықты жүзеге асатынымен өлшенеді.

.