Жаңа Конституцияның 20-бабы: адам ар-намысы мен қадір-қасиеті – басты құндылық
Адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау – құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаттарының бірі. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында да бұл мәселеге ерекше назар аударылған. Атап айтқанда, Ата Заңның 20-бабы әр адамның жеке басына қол сұғылмауын, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуын конституциялық деңгейде бекітеді.
Жаңа Конституцияның 20-бабы екі тармақтан тұрады. Бірінші тармақта: «Адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайды және олар заңмен қорғалады» деп көрсетілген. Бұл норма әрбір азаматтың жеке тұлға ретіндегі құқығы мен қадір-қасиеті заң алдында қорғалатынын білдіреді.
Яғни, ешкімнің басқа адамды кемсітуге, қорлауға, оның абыройына нұқсан келтіруге немесе жеке басын құрметтемеуге құқығы жоқ. Адамның әлеуметтік жағдайы, атқаратын қызметі, материалдық мүмкіндігі немесе қоғамдағы орны оның қадір-қасиетіне деген құрметке әсер етпеуге тиіс. Әрбір азаматтың құқығы мен бостандығы бірдей қорғалуы қажет.
Ал баптың екінші тармағында адамға қатысты зорлық-зомбылық пен қатыгез әрекеттерге қатаң тыйым салынған. Онда: «Ешкімді азаптауға, оған зорлық-зомбылық жасауға, басқа да қатыгездік көрсетіп немесе адамның қадір-қасиетін қорлап жәбірлеуге не жазалауға болмайды» делінген.
Бұл талап әсіресе азаматтардың мемлекеттік органдармен, құқық қорғау құрылымдарымен және өзге де мекемелермен қарым-қатынасы кезінде маңызды. Қандай жағдай болмасын, адамға күш көрсетуге, оны қорлауға немесе адамдық қадір-қасиетін аяққа таптауға жол берілмеуі керек. Тіпті заң бұзушылық жасады деген күдікке ілінген адамның да негізгі құқықтары мен қадір-қасиеті сақталуға тиіс.
Аталған конституциялық норма қоғамдағы адамға деген құрмет мәдениетін қалыптастыруға да негіз болады. Өйткені адамның қадір-қасиетін қорғау тек мемлекеттік органдардың міндеті ғана емес, қоғамның әрбір мүшесі ұстануға тиіс маңызды қағидаттардың бірі. Отбасында, білім беру мекемелерінде, жұмыс орындарында және қоғамдық ортада өзгенің ар-намысына құрметпен қарау құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігі саналады.
Сонымен қатар бұл бап азаматтардың өз құқықтарын қорғауына құқықтық негіз қалыптастырады. Егер адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтірілсе немесе оған қатысты заңсыз күш қолданылса, ол қолданыстағы заңнамада көзделген тәртіппен құқықтарын қорғауға жүгіне алады.
Жалпы, жаңа Конституцияның 20-бабының негізгі мақсаты – адамды қорлаудан, азаптаудан және зорлық-зомбылықтан қорғау, әр азаматтың жеке басына құрметпен қарауды заң жүзінде қамтамасыз ету. Бұл – адам құқықтары мен бостандықтарын жоғары құндылық ретінде танитын құқықтық мемлекеттің маңызды негіздерінің бірі.
Адамның ар-намысы мен қадір-қасиеті – ешқандай жағдайда аяққа тапталмауға тиіс құндылық. Ал оны қорғау – заңның ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.