Балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығы – қоғамның ең маңызды әрі ең нәзік салаларының бірі. Өсу, өзгеру, ортаға бейімделу кезеңінде олар түрлі эмоциялық қысымдарға, әлеуметтік қиындықтарға және ішкі күйзелістерге тап болуы мүмкін. Осындай сәттерде дұрыс қолдау мен түсіністік жетіспесе, бұл жағдайлар терең психологиялық дағдарысқа әкелуі ықтимал.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу – тек медицина немесе психология мамандарының ғана емес, ата-ана, мектеп, қоғам және әрбір ересек адамның ортақ міндеті.

Жасөспірім кезеңіндегі психологиялық ерекшеліктер

Жасөспірімдік шақ – тұлғаның қалыптасуындағы күрделі кезең. Бұл уақытта:

• Эмоциялар өте құбылмалы болады
• Өзін-өзі бағалау жиі тұрақсыз келеді
• Қоғамдық орта мен достардың әсері күшейеді
• Түсінілмеу немесе жалғыздық сезімі пайда болуы мүмкін

Осы факторлар кейде ішкі қысымды күшейтіп, балаға ауыр психологиялық жүк түсіреді.

Тәуекел факторлары

Суицидтік мінез-құлық бір ғана себептен емес, бірнеше фактордың қосындысынан туындайды. Олардың ішінде:

• Отбасындағы түсініспеушілік немесе эмоционалдық қолдаудың жетіспеуі
• Қорлау, буллинг немесе әлеуметтік қысым
• Ұзаққа созылған стресс немесе депрессиялық күй
• Жалғыздық сезімі
• Өмірлік маңызды өзгерістер (көшу, ажырасу, жақын адамнан айырылу)

Бұл факторлар әр балада әртүрлі әсер етеді, сондықтан әр жағдайды жеке қарастыру маңызды.

Ескерту белгілері

Кейде балалар мен жасөспірімдер өз ішкі күйзелісін ашық айта бермейді. Бірақ кей өзгерістер байқалуы мүмкін:

• Әдеттегі мінез-құлықтың күрт өзгеруі
• Оқуға, достарға немесе бұрынғы қызығушылықтарға немқұрайдылық
• Үнемі шаршаңқы немесе көңілсіз күй
• Жалғыз қалуға бейімділік
• Ашуланшақтық немесе тұйықталу

Бұл белгілер міндетті түрде ауыр жағдайды білдірмейді, бірақ назар аударуды қажет етеді.

Отбасының рөлі

Отбасы – баланың ең басты эмоционалдық тірегі. Түсіністік пен сенім қалыптасқан орта көптеген қиындықтың алдын алады.

Ата-аналар үшін маңызды қағидалар:

• Баланың сезімін жоққа шығармау, тыңдай білу
• Сыннан гөрі қолдау көрсету
• Ашық әңгіме мәдениетін қалыптастыру
• Балаға «әлсізсің» деген баға бермеу
• Уақыт бөліп, күнделікті қарым-қатынасты нығайту

Баламен сөйлесу – тек сұрақ қою емес, оның ішкі әлемін түсінуге ұмтылу.

Мектеп пен мұғалімдердің рөлі

Мектеп – баланың екінші маңызды ортасы. Сондықтан мұғалімдер мен психологтардың міндеті:

• Қауіпсіз әрі қолайлы психологиялық орта қалыптастыру
• Буллингтің алдын алу және ерте анықтау
• Эмоциялық қолдау көрсету
• Қиындық көріп жүрген оқушыларға назар аудару

Психологиялық қызметтің қолжетімді болуы – өте маңызды фактор.

Құрдастар арасындағы қолдау

Жасөспірімдер бір-біріне үлкен әсер етеді. Достық қарым-қатынас:

• Қолдау көрсету
• Түсіністік таныту
• Жалғыз қалдырмау
• Күлу немесе кемсіту арқылы емес, сыйластық арқылы құрылуы керек

Кейде жай ғана тыңдай білу – үлкен көмек.

Не істеу керек

Егер балада немесе жасөспірімде қиын эмоциялық күй байқалса:

• Ашық сөйлесуге мүмкіндік беру
• Мамандарға (психолог, педагог-психолог) жүгіну
• Эмоциялық қысымды азайту
• Қауіпсіз орта қалыптастыру
• Қолдау көрсетуді тұрақты ету

Ең бастысы – мәселені елемеу емес, ерте әрекет ету.

Қоғамдағы мифтер

Кейбір қате түсініктер жағдайды қиындатуы мүмкін:

• «Бұл тек назар аударту» – шын мәнінде әр сигнал маңызды болуы мүмкін
• «Өзі өтеді» – ұзаққа созылған күйзеліс өздігінен шешілмеуі мүмкін
• «Әлсіз адамдарда болады» – бұл кез келген адамда кездесуі мүмкін күрделі психологиялық жағдай

Дұрыс ақпарат – алдын алудың негізі.

Балалар мен жасөспірімдерге психологиялық қолдау көрсету – олардың болашағын қорғау деген сөз. Түсіністік, тыңдау, сенім және кәсіби көмекке жүгіну мәдениеті қалыптасса, көптеген қиын жағдайлардың алдын алуға болады.

Ең маңыздысы – бала өзін жалғыз сезінбеуі.

Егер көмек қажет болса

Қазақстанда психологиялық қолдау қызметтері мен сенім телефондары жұмыс істейді. Мектеп психологына, жергілікті емханаға немесе сенім желілеріне жүгіну – дұрыс қадам.