Егемендік, адам құқықтары, заң үстемдігі, қоғамдық бірлік, білім мен ғылым — жаңа Конституцияның үшінші бабында тоғысқан негізгі құндылықтар. Бұл нормалар мемлекеттің бүгінгі міндеттерін ғана емес, болашақ даму бағытын да айқындайды Қазақстанның конституциялық дамуындағы маңызды мәселелердің бірі — мемлекеттің қандай қағидаттарға сүйеніп дамитыны және бұл қағидаттардың азаматтардың күнделікті өміріне қалай әсер ететіні. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияның 3-бабы ерекше назар аударуға лайық. Өйткені онда Қазақстан Республикасының қызметіне негіз болатын құндылықтар мен стратегиялық басымдықтар жинақталған.

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституцияның 3-бабы екі тармақтан тұрады. Бірінші тармақта мемлекеттің негізгі қағидаттары көрсетілсе, екінші тармақта адам капиталын, білімді, ғылымды және инновацияны дамыту мемлекеттің стратегиялық бағыты ретінде бекітілген. Бұл нормалар мемлекеттің саяси-құқықтық ұстанымдары мен ұзақ мерзімді даму мақсаттарын бір арнаға тоғыстырады.

Үшінші бапта алғашқылардың бірі болып Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігін қорғау қағидаты аталады. Бұл — мемлекеттің дербестігін, ұлттық мүддесін және өз даму жолын айқындау құқығын қорғауға бағытталған негізгі ұстаным.

Егемендік ұғымы мемлекеттің халықаралық қатынастардағы дербестігімен ғана шектелмейді. Ол ел аумағындағы мемлекеттік биліктің тәуелсіз жүзеге асырылуын, ұлттық заңнаманың үстемдігін және мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатын өз мүддесіне сай жүргізу мүмкіндігін де қамтиды. Қазақстан үшін бұл қағидаттың маңызы тарихи тұрғыдан да, қазіргі геосаяси жағдайда да жоғары. Әлемдік саяси және экономикалық өзгерістер, халықаралық қауіпсіздік мәселелері мен мемлекеттер арасындағы бәсекелестік жағдайында ұлттық мүддені қорғау тұрақты мемлекеттік саясатты қажет етеді.

Дегенмен егемендікті қорғау тек сыртқы қауіпсіздік мәселесі емес. Ол ел ішіндегі тұрақтылықты, қоғамдық келісімді, мемлекеттік институттардың орнықтылығын және азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтумен де байланысты.

Үшінші баптың келесі маңызды бағыты — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау. Конституциялық норманың мәні мемлекеттің қызметі азаматтардың құқықтарын құрметтеу талабымен ұштасуға тиіс екенін көрсетеді. Адам құқықтары қағаз жүзіндегі декларация болып қалмай, құқық қолдану тәжірибесінде, мемлекеттік қызмет көрсетуде және сот төрелігінде нақты көрініс табуы қажет.

Бұл жерде маңызды мәселе бар: азаматтардың құқықтарын сақтау тек мемлекеттік органдардың міндеті емес, сонымен бірге қоғамның құқықтық мәдениетіне де байланысты. Азамат өз құқығын біліп, заңды талап ете алғанда және өзге адамдардың құқықтарын құрметтегенде ғана құқықтық мемлекет қағидаттары қоғамдық өмірде орныға түседі.

Жаңа Конституцияның 3-бабында заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету де мемлекеттің негізгі қағидаттарының қатарына енгізілген. Құқықтық мемлекетте заңның болуы жеткіліксіз. Заңның баршаға бірдей қолданылуы, мемлекеттік органдардың өз өкілеттігін заң аясында жүзеге асыруы және азаматтардың құқықтық нормаларды сақтауы шешуші рөл атқарады.

Заң мен тәртіп қағидаты қоғамдық қауіпсіздікпен, әділдікпен және мемлекеттік басқарудың сапасымен тығыз байланысты. Егер құқықтық талаптар бірдей қолданылса, азаматтардың заңға деген сенімі нығаяды. Ал заң талаптары әртүрлі қолданылған жағдайда қоғамда әділеттілікке қатысты күмән туындауы мүмкін.

Сондықтан бұл норманың мәнін тек құқық бұзушылыққа қарсы күреспен шектеуге болмайды. Оның мазмұны мемлекеттік органдардың есептілігін, шешімдердің заңдылығын және азаматтардың құқықтық қорғалуын да қамтиды. Осы тұрғыдан алғанда, заң үстемдігі — мемлекеттік басқарудың тиімділігін бағалайтын маңызды өлшемдердің бірі.

Қазақстанның қоғамдық құрылымы мен көпэтносты сипатын ескерсек, бірлік мәселесі елдің тұрақты дамуы үшін маңызды. Алайда ұлттық бірлікті тек қоғамдық тыныштықпен немесе келіспеушіліктің болмауымен теңестіруге болмайды.

Тұрақты қоғамда әртүрлі пікірлердің болуы табиғи құбылыс. Маңыздысы — сол пікірлерді заңды әрі өркениетті жолмен талқылау, өзара құрметті сақтау және ортақ мәселелерді диалог арқылы шешуге мүмкіндік жасау.

Қоғамдық диалог азаматтардың мемлекеттік шешімдерді талқылауға қатысуы, жергілікті мәселелерді көтеруі және қоғамдық бастамалардың қарастырылуы арқылы жүзеге асуы мүмкін.

Үшінші бапта халықтың әл-ауқатын арттыру да негізгі қағидаттардың бірі ретінде көрсетілген. Бұл ұстаным мемлекеттің даму нәтижесін азаматтардың күнделікті өмірімен байланыстырады. Экономикалық көрсеткіштердің өсуі маңызды болғанымен, оның халықтың тұрмыс сапасына әсері де назардан тыс қалмауы керек. Халықтың әл-ауқатын бағалағанда табыс деңгейі, жұмыспен қамту, білім беру мен медициналық қызметтердің қолжетімділігі, тұрғын үй мәселесі және әлеуметтік қолдау тетіктері сияқты көптеген фактор ескеріледі.

Мәселен, экономикалық өсім азаматтардың табысына әсер етпесе немесе сапалы қызметтерге қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болса, даму нәтижесін қоғамның барлық тобы бірдей сезіне бермейді. Сондықтан бұл қағидаттың орындалуын нақты әлеуметтік-экономикалық деректер арқылы талдау қажет. Халықтың өмір сүру сапасындағы өзгерістер, өңірлер арасындағы айырмашылықтар және әлеуметтік осал топтардың жағдайы — осы бағыттағы маңызды көрсеткіштер.

Конституциядағы норма мемлекеттік саясаттың бағытын айқындайды. Ал оның тиімділігі қабылданған шешімдердің азаматтардың өміріне қаншалықты оң ықпал ететіні арқылы бағаланады.

Жаңа Конституцияның 3-бабында жауапты әрі жасампаз отаншылдық идеясын ілгерілету де аталған. Бұл ұғымды елге деген сүйіспеншілікпен ғана шектеуге болмайды. Жасампаз отаншылдықтың мазмұны қоғамға пайдалы еңбек ету, ортақ мүлікке жауапкершілікпен қарау, заңды құрметтеу, білім алуға ұмтылу және елдің дамуына үлес қосу сияқты әрекеттерден көрінуі мүмкін.

Мұндай түсінікте отаншылдық азаматтың өз құқығын білуімен де, өз міндетін орындауымен де байланысты. Қоғамдық мәселелерге бейжай қарамау, қоршаған ортаны қорғау және қоғамдық жауапкершілік таныту да осы құндылықтың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Дегенмен бұл қағидаттың қоғамдық мазмұны азаматтардың еркіндігі мен құқықтарын құрметтеумен үйлесуі керек. Отаншылдық туралы түсінік қоғамдағы әртүрлі пікірлерге құрметпен қарауға және ортақ игілікке бағытталған жауапты әрекетке негізделгенде ғана жасампаз сипат алады.

Үшінші баптың екінші тармағы ерекше назар аударуға тұрарлық. Онда Қазақстан адам капиталын, білімді, ғылымды және инновацияны дамытуды мемлекет қызметінің стратегиялық бағыты деп таниды. Бұл норма елдің ұзақ мерзімді дамуында білім мен зияткерлік әлеуетке басымдық берілетінін білдіреді.

Қазіргі әлемде мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі табиғи ресурстармен немесе өндірістік қуатпен ғана өлшенбейді. Ғылыми зерттеулер, жаңа технологиялар, сапалы білім, кәсіби дағдылар және инновациялық кәсіпкерлік экономикалық дамудың маңызды факторларына айналды.

Адам капиталы дегеніміз — қоғам мүшелерінің білімі, кәсіби қабілеті, тәжірибесі мен еңбек әлеуеті. Оны дамыту үшін сапалы білім беру жүйесі, ғылыммен айналысуға мүмкіндік, кәсіби даярлық және жаңа идеяларды жүзеге асыратын орта қажет. Бұл бағыттың іс жүзіндегі маңызын бірнеше мәселеден байқауға болады.

Осылайша, Конституцияның бұл нормасы білім мен ғылымды қосалқы сала ретінде емес, елдің стратегиялық дамуына ықпал ететін бағыт ретінде қарастыруға негіз береді.

Үшінші бапта жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру, тарихи-мәдени мұраны сақтау және төл мәдениетті қолдау да қамтылған. Экологиялық мәдениет табиғи ресурстарды ұқыпты пайдалану, қоршаған ортаның тазалығын сақтау және экологиялық жауапкершілікті күнделікті өмірде ұстану сияқты әрекеттермен байланысты. Бұл бағыттың өзектілігі табиғат қорғау мәселелерінің тек мемлекеттік саясатпен шектелмейтінінен көрінеді. Қалдықтарды басқару, ауа сапасы, су ресурстарын сақтау және табиғи аумақтарды қорғау сияқты міндеттер мемлекеттік органдардың, бизнестің және азаматтардың ортақ жауапкершілігін талап етеді.

Ал тарихи-мәдени мұраны сақтау ұлттық жад пен тарихи сабақтастықты нығайтуға бағытталған. Тарихи ескерткіштерді қорғау, мәдени құндылықтарды зерттеу және ұлттық мәдениетті дамыту қоғамның рухани әлеуетін сақтауға ықпал етеді. Бұл ретте төл мәдениетті қолдау басқа мәдениеттерді жоққа шығару дегенді білдірмейді. Оның мәні ұлттық мәдениеттің дамуына жағдай жасау және мәдени мұраның келесі ұрпаққа жеткізілуін қамтамасыз ету тұрғысынан қарастырылуы мүмкін.

Осы қағидаттар мемлекеттің дамуын тек экономикалық нәтижелермен өлшеуге болмайтынын көрсетеді. Қоршаған ортаның жай-күйі, мәдени мұраның сақталуы және қоғамның рухани әлеуеті де ұзақ мерзімді дамудың маңызды бөліктері.

Үшінші бапта аталған құндылықтардың ауқымы кең. Олар қауіпсіздік пен егемендіктен бастап адам құқықтарына, әлеуметтік әл-ауқатқа, білімге және экологияға дейінгі салаларды қамтиды.

Алайда Конституцияда қағидаттың бекітілуі мен оның өмірде жүзеге асуы — екі бөлек мәселе. Норманың қоғамдық маңызы мемлекеттік органдардың қызметінде, заңнамалық шешімдерде және азаматтардың құқықтарын қорғау тәжірибесінде көрінеді.

Сондықтан үшінші баптың маңызын бағалағанда тек онда аталған құндылықтарды санап шығу жеткіліксіз. Олардың орындалуын өлшейтін нақты көрсеткіштерге де назар аудару қажет.

Мысалы, адам құқықтарын қорғау тиімді құқықтық тетіктер арқылы, халықтың әл-ауқатын арттыру әлеуметтік-экономикалық нәтижелер арқылы, ал білім мен ғылымды дамыту сапалы білім беру және ғылыми жетістіктер арқылы бағалануы мүмкін.

Қоғамдық диалогтың нәтижелілігі азаматтардың ұсыныстарының қарастырылуымен және кері байланыстың сапасымен өлшенеді. Экологиялық мәдениеттің дамуы қоршаған ортаны қорғау жөніндегі нақты шаралардан көрінеді.

Осылайша, конституциялық қағидаттарды жүзеге асыру тұрақты бақылауды, ашықтықты және мемлекеттік шешімдердің нәтижесін бағалауды қажет етеді.

Қазақстанның жаңа Конституциясының 3-бабы — мемлекеттің негізгі құндылықтары мен стратегиялық даму бағыттарын біріктіретін норма. Онда егемендік пен тәуелсіздікті қорғау, адам құқықтарын сақтау, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету, ұлттық бірлікті нығайту, халықтың әл-ауқатын арттыру және білім мен ғылымды дамыту сияқты басымдықтар айқындалған.

Дегенмен Конституцияның қоғамдық маңызы оның мәтінінде ғана емес, нақты өмірде қалай жүзеге асатынында. Азаматтардың құқықтарының қорғалуы, әлеуметтік жағдайдың жақсаруы, білім мен ғылымның дамуы және мемлекеттік органдардың жауапкершілігі осы қағидаттардың орындалуын бағалауға мүмкіндік береді.

Сондықтан үшінші бапты мемлекеттің міндеттерін белгілейтін құқықтық норма ретінде ғана емес, Қазақстанның болашақ даму бағытын талқылауға мүмкіндік беретін маңызды бағдар ретінде де қарастыруға болады.