Азамат құқығы – Ата Заң қорғауында: 19-баптың маңызы қандай?
Адамның кінәсі сотта дәлелденбейінше, оны қылмыскер деп атауға бола ма? Азамат өзіне немесе жақындарына қарсы куәлік беруден бас тарта ала ма? Бір құқық бұзушылық үшін адамды қайта-қайта жауапқа тартуға жол беріле ме? Бұл сауалдардың жауабы Қазақстанның жаңа Конституциясының 19-бабында көрініс тапқан.
Аталған бап азаматтардың құқықтық қорғалуына кепілдік беретін үш негізгі қағидатты қамтиды. Олар – кінәсіздік презумпциясы, өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы, сондай-ақ бір құқық бұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға тыйым салу.
Бірінші кезекте, 19-бап адамның кінәсі заңды күшіне енген сот үкімімен анықталмайынша, оны кінәлі деп есептеуге болмайтынын бекітеді. Бұл – құқықтық мемлекеттегі әділ соттың басты қағидаларының бірі. Яғни күдікке іліну, ұсталу немесе айып тағылу адамның қылмыс жасағанын білдірмейді. Оның кінәсі заңда белгіленген тәртіппен дәлелденуі керек.
Екінші маңызды норма – адамның өзіне, жұбайына және заңда көрсетілген жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті еместігі. Бұл талап азаматты мәжбүрлі түрде жауап беруден қорғайды. Сонымен қатар діни қызметшілер де өздеріне сеніп сырын ашқан адамдарға қарсы куәлік етуге міндеттелмейді.
Үшінші қағида бір құқық бұзушылық үшін адамды қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылыққа қайта тартуға тыйым салады. Мұның мәні – бір іс бойынша заңда көзделген жауаптылықты өтеген адамды сол әрекеті үшін қайтадан жазалауға жол бермеу.
Заңгерлер үшін де, қарапайым азаматтар үшін де бұл нормалардың маңызы зор. Өйткені Конституцияда бекітілген құқықтар адамның тергеу кезінде, сот процесінде және құқық қорғау органдарымен қарым-қатынасында қорған бола алады.
Жалпы, жаңа Конституцияның 19-бабы – азаматтың ар-намысы мен заңды мүддесін қорғауға бағытталған құқықтық кепілдік. Оның негізгі мақсаты – сот төрелігінің әділдігін қамтамасыз ету, адамның кінәсіздік құқығын сақтау және ешкімнің заңсыз жауапқа тартылуына жол бермеу.
Сайып келгенде, заң үстемдігі әр азаматтың құқығы сақталған кезде ғана орнығады. Ал 19-бап осы қағидатты конституциялық деңгейде бекітетін маңызды нормалардың бірі болып табылады.